Praxis:Praxis 1967 5-6:Birokratija, postvarena organizacija - Ljubomir Tadić

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije.

BIROKRATIJA — POSTVARENA ORGANIZACIJA
Ljubomir Tadić
Beograd

Živimo u doba najvećeg razmaha i dominacije sila postvarenja. Velika buržoazija, koja kao da nije rekla posljednju riječ u istoriji, vodi i danas ljudsko stvaralaštvo, i to uprkos ogromnom razaranju proizvodnih snaga u minulim ratovima, džinovskim koracima tehničkog i prirodnonaučnog progresa ka visinama koje su se za ciglo nekoliko decenija unazad jedva mogle naslućivati. Svima gotovo postaje jasno da klasični pauperizam u visoko, pa čak i u srednje razvijenim zemljama ustupa svoje mjesto rafiniranim oblicima otuđenja. Masovna proizvodnja potrošnih dobara ne samo da zadovoljava elementarne potrebe savremenog čoveka već stvara osnove i za udoban i luksuzan život. Sve te prednosti, međutim, postižu se po cijenu neljudske, socijalno-tehničke manipulacije koja uključuje i područje kulture, što sa svoje strane znači opadanje značaja teorije i moći kritičkog mišljenja u korist tehnike i pozitivne nauke. Pa ipak, masovna produkcija dobara još je uvijek sama sebi cilj i daleko je od istinskih ljudskih potreba, budući da stoji pod zaštitnim znakom razmjenske vrijednosti.

Makar koliko to izgledalo paradoksalno ovakav pravac razvitka predvidjeli su još prije 120 godina niko drugi do pisci »Manifesta komunističke partije«. »Buržoazija je«, kaže se u tom čuvenom dokumentu, koji predviđa njenu istorijsku smrt, »u svojoj stogodišnjoj klasnoj vladavini stvorila masovnije i kolosalnije proizvodne snage nego sve prošle generacije zajedno... Buržoaski odnosi proizvodnje i prometa, buržoaski odnosi svojine, moderno buržoasko društvo, koje je volšebnički (podvukao Lj. T.) izazvalo takva silna sredstva za proizvodnju i promet, liči na čarobnjaka (podvukao Lj. T.) koji više ne može da savlada podzemne sile koje je dozvao«.^[1]

Ali ako danas, poslije toliko godina nakon »Manifesta« pogledamo najvolšebnije djelo buržoaskog čarobnjaka, lako ćemo utvrditi da je to atomska energija kao neposredni rezultat stavljanja prirodne nauke u službu buržoaskog načina proizvodnje i buržoaske političke vladavine. No i ovaj moment dominacije kapitalističke klase bio je predviđen u »Manifestu komunističke partije«: »Buržoazija je«, kaže se tamo, »sa svih dotada dostojanstvenih profesija, na koje se gledalo sa strahopoštovanjem, skinula svetiteljski oreol. Ona je lekara, pravnika, sveštenika, pesnika i naučnika pretvorila u svoje plaćene najamne radnike«.^[2] A u svojim »Grundrisse der Kritik der politischen Oekonomie« Marx utvrđuje da nije samo količina primijenjenog rada odlučujući činilac u proizvodnji bogatstva. »U srazmjeri sa kojom se razvija velika industrija«, kaže on, »stvaranje realnog bogatstva manje je zavisno od radnog vremena i količine primijenjenog rada nego od moći agencija koje se u toku radnog vremena stavljaju u pokret a same opet ne stoje ni u kakvom odnosu sa neposrednim radnim vremenom koje košta njihovu proizvodnju, već, šta više, zavise od opšteg stanja nauke i napretka tehnologije, ili primjene ove nauke na proizvodnju«.^[3]

Nadmoćnost buržoaskog načina proizvodnje nad svim ostalim istorijskim načinima proizvodnje ogleda se prije svega u principu sveopšte racionalizacije koja organski izrasta iz temelja buržoaske ekonomije: štedljivosti i efikasnosti. Samo znanje koje vodi poslovnom i svakom drugom uspjehu, znanje koje »funkcioniše« i koje se može instrumentalno upotrijebiti, tehnološki preobraziti i primijeniti dobija ulaznicu i pasoš u buržoaski kosmopolis. Sve ostalo imalo je da bude neposredno brisano iz kodeksa ponašanja tipično buržoaske civilizacije i kulture.

A uzor ovog znanja nahodimo upravo kod moderne birokratije i tehnokratije. One su se razvile upravo iz procesa racionalizacije, koju je Max Weber označio kao trajnu karakteristiku moderne civilizacije, a čiji klimaks, rekli bismo predstavlja savremeno »industrijsko društvo«. Ako slijedimo Weberovu argumentaciju savremeni birokrata ili tehnokrata je, neka vrsta Hegelovog »pobožnog čovjeka« koji djeluje za boga, a ne za sebe, tj. čovjeka. On nije umno biće pošto se njegov cilj nalazi izvan njega samoga. Ali on je, ipak racionalno biće, iako je njegova »racionalnost« mašinske prirode. »Potpuno razvijen birokratski mehanizam«, kaže Max Weber, »odnosi se prema drugim oblicima organizacije isto kao mašina prema nemašinskim oblicima proizvodnje«.^[4] Pravi smisao tehnobirokratije kao — u opisanom smislu — racionalne organizacije ogleda se u kalkulabilnosti (proračunljivosti), a ova opet, kako je poznato nije moguća bez regula i postvarenog obezličenja birokratskih postupaka, djelovanja »sine ira et studio«. Ali birokratska mašina je mašina koja misli. Brisanje svih ljudskih svojstava i prilagođavanje prihofizičkog aparata čovjeka zahtjevima spoljašnjeg svijeta, zahtjevima oruđa i funkcija, njihovom ritmu rada, znači u isti čas posjedovanje specijalnih, stručnih znanja. Nezadrživi prodor birokratske organizacije osiguran je njenom čisto tehničkom nadmoćnošću nad svim ostalim »arhaičnim« tipovima uprave. A ta tehnička nadmoćnost počiva u njenoj efikasnosti, tj. u kvalitetima perfekcioniranog društvenog mehanizma. Mehanizacija politike kao i tehnizacija odnosno scijentifikacija svakog društvenog rada ogleda se u tačnosti, brzini, poznavanju propisa i drugih dokumenata, strogoj hijerarhijskoj strukturi, a posebno u ekonomičnosti upravljanja, tj. optimalnoj uštedi materijalnih i ličnih rashoda. I ukoliko su birokratski organi inokosnije uređeni, ukoliko se, naime, dosljednije primjenjuje princip hijerarhijske investiture i monokratije, utoliko je birokratska organizacija efikasnija i »racionalnija« u svojoj djelatnosti. I obratno: svako kolegijalno i demokratsko odlučivanje, budući da izaziva sporove i doprinosi odlaganju rješenja, šteti vrhunskom »telosu« birokratskog upravljanja: uštedi vremena i racionalnoj efikasnosti.^[5]

Proces obezličenja i postvarenja koji je Marx utvrdio kao odliku tvornice kapitalističkog tipa, kada se radnik pretvara u automatski dodatak mašini, dešava se na sličan način i u birokratskom nadleštvu kada se ljudske sposobnosti odvajaju od ličnosti pojedinog birokrate i stavljaju u službu biroa ili pogona, tj. prodaju na »političkom tržištu« kao razmjenska vrijednost.^[6] Cjelokupno obrazovanje, vaspitanje, a posebno školovanje treba podrediti ovom kriteriju čiji je rezultat onaj fenomen koji je Weber nazvao »Fachmenschen ohne Geist«. Birokratsko znanje, makar koliko to izgledalo paradoksalno, znači u isti mah pauperizaciju duha jer je podređeno zahtjevima mrtvog oruđa kome odgovara jednoobraznost ponašanja, automatizam funkcija, uvježbanost i nekritičko pokoravanje.

Weber nije nikako slučajno isticao da je postvarena organizacija birokratije upravo najracionalnije čedo discipline koja se pak javlja na paradigmatičan način u organizacijama moderne tvornice i kasarne. Na isti način je i Marx skrenuo pažnju da je za birokratsku djelatnost osnovni princip autoritet i pasivna subordinacija autoritetu. Tek tada postaje jasno zašto se ova ljudska mašina stavlja »na raspolaganje svakoj moći koja reflektira na njenu službu«.^[7]

Birokratsko znanje je disciplinovano znanje. Njegova priroda zahtijeva da se u glavi jednog birokrate kao birokrate smije naći samo onoliki kvantum znanja koji odgovara njegovoj funkcionalnoj namjeni. U tom smislu nivo birokratske spoznaje ograničava se na rutinu i predstavlja, kako je i sam Hegel isticao, »horizont ograničene sfere«. Stoga, vjerovatno, nigdje kao u birokratskom znanju nije prisutan u tolikom obimu fenomen idiotizma profesije. Takvoj vrsti znanja, može se reći, svojstvena je nekritička konzervirajuća konstruktivnost. Racionalizirana kalkulabilnost koja uklanja ličnu proizvoljnost^[8] i na njeno mjesto uključuje ledenu objektivnu procjenu pomoću koje se može izračunati zakoniti tok zbivanja, jednom riječju tehnička spretnost i efikasnost, moguća je samo po cijenu džinovskog uvećanja specijalizacije koja nemilosrdno potčinjava sve ljudske kvalitete zahtjevima podjele rada. U onoj mjeri u kojoj Weberov »Fachmensch« podvlašćuje »Kulturmenscha« u toj mjeri čovječanstvo stiče tehničku superiornost po cijenu gubitka predstave o cjelini životnih odnosa.

Marx je, kao što je poznato, energično ukazao na suprotnost između birokratskog znanja i nauke. Riječ je, u stvari, o suprotnosti parceliziranog znanja stručnjaka i tehničara prema znanju koje se rukovodi načelom univerzalnosti. U tom smislu je svako birokratsko i tehnokratsko znanje neprijateljsko teoriji i filozofskom, kritičkom načinu mišljenja. Birokratski mentalitet priznaje i uvažava samo praktikabilno, »vrijednosno neutralno« znanje, u najboljem slučaju ono koje pružaju tehnika i prirodna nauka. Ovo proizlazi iz srodnosti birokratske i prirodonaučne racionalnosti koja je u oba slučaja tehničke prirode. Prirodonaučnoj logici supsumcije odgovara birokratska logika subordinacije. Obje leže u ravnini cilj—sredstvo, obje su podešene za primjenu, objema je svojstven čisto spoljašnji odnos prema praksi, prema stvarnosti. Za univerzalnost filozofskog, umnog mišljenja, naprotiv, karakterističan je principijelno drukčiji odnos prema praksi. Njemu praksa nije spoljašnja kao što mu ni ciljevi ne stoje izvan njegovog vlastitog toka. Stoga je jedinstvo teorije i prakse suštinsko obilježje istinski filozofskog mišljenja, mišljenja koje nije tehnički denaturisano.^[9]

I kao što je Max Weber vidio uzrok neumitnog napredovanja birokratske uprave u njenoj »stvarstvenosti« i efikasnosti, tako i Leo Strauss, istina sa značajnim ironičnim naglaskom, ukazuje da je nauka stekla autoritet nad filozofijom zato što je »uspjela« da svojim saznanjem doprinese usavršavanju svijeta, dok je filozofija pretrpjela poraz u svom nastojanju.^[10]

Najbolji dokaz za takav pravac racionalizacije u modernom društvu pruža primjer razilaženja političke filozofije kao praktičnog znanja i političke nauke kao vještine tehničke manipulacije, s jedne, i prirodnog prava i formalne jurisprudencije, s druge strane. Ovaj proces bi se mogao izraziti i Weberovim riječima o birokraciji države i prava.

Za birokratski način gledanja na politiku i pravo karakterističan je krajnji formalizam kao izraz postvarenja političke i pravne svijesti. Ono može da se oslanja, na primjer, samo na pravo »koje može računati kao mašina«. Otuda s razlogom Karl Mannheim izvlači zaključak da je osnovna tendencija svake birokratske misli da pretvori sve probleme politike u probleme administracije. Uslijed svoje društvene borniranosti ili, što po Mannheimu izlazi na isto, uslijed svoje sopstvene vrste racionalnosti, birokratski funkcioner propušta da vidi da iza svakog zakona koji je donesen leže društveno formulisani interesi i »Weltanschauungen« određene društvene grupe. Na isti način legalistički um u revolucijama vidi samo smetnje koje pokušava da riješi putem arbitražnih dekreta.^[11]

Za birokratski formalizam, koji je posebno svojstven jurističkom pozivu, formalna opštost pozitivnih zakona osnovni je kriterij svake pravde i pravičnosti, a formalna jednakost na kojoj ti zakoni počivaju postaje identična sa jednakošću uopšte. Ono što taj formalizam interesuje jeste samo i prosto nesmetano funkcionisanje reda i poretka na načelima logičke supsumcije pojedinačnog slučaja pod opšti (zakonski) princip. Za njega je država »objektivni pravni poredak« sa logički koherentnim sistemom pravnih normi koje su u principu apstraktno i anonimno utvrđene, tj. »važe« nezavisno od svakog individualnog nahođenja ili »ovlašćenja«. Ovoj logičkoj hijerarhiji pravnog poretka odgovara administrativna hijerarhija državnih organa sa strogom podjelom kompetencija i »uloga«.

Birokratsko poslovanje po shemi kome je, kako je Weber isticao, Staatsrason zvijezda vodilja, potiskuje svaku supstancijalnost u korist kalkulativne funkcionalnosti poretka. Tzv. »državno pravo« ističe u stvari prioritet dužnosti nad pravom, tj. potčinjava načela slobode interesima bezličnog poretka.^[12]

Kao što je poznato, Max Weber je među političke činioce koji su uslovili ovakvu birokratizaciju ubrojio rastuće potrebe društva za redom i zaštitom (policija) u svim oblastima, naročito društva koje je naviknuto na mir.^[13] Nema nikakve sumnje da je čak i formalna pravda tzv. »pravne države«, u poređenju sa patrijarhalnim i drugim predbirokratskim oblicima vladavine, veliki istorijski korak naprijed u ostvarenju reda i lične sigurnosti, pogotovu u poređenju sa tzv. »kadijskim pravosuđem«, svejedno da li se ono javlja u srednjem vijeku ili u drugoj polovini XX vijeka, svejedno da li u feudalizmu ili u despotskom socijalizmu. Međutim, i Weber kao i oni koji se na njega pozivaju možda su i nesvjesne žrtve birokratsko-legalističkog načina mišljenja. Oni previđaju krupnu razliku koja državnopravnu, tj. birokratsku ideologiju dijeli od revolucionarnog prirodnog prava. Za revolucionarno prirodno pravo ranog kapitalizma koje se suprotstavlja »pravu—privilegiji« i monarhijskom apsolutizmu takođe je formalna jednakost i univerzalnost prava sposobna da odredi sadržaj prava. Lukacs je, međutim, ubjedljivo pokazao da revolucionarna buržoazija nije crpila osnov važenja iz fakticiteta jednog pravnog odnosa, već ga je izvodila iz uma.^[14] Otuda je bitni sastavni dio revolucionarnog prirodnog prava bilo pravo naroda na revoluciju, ukoliko jedan pravni poredak ne odgovara kriterijima umnog poretka. Za epohu birokratizacije prava, međutim, karakteristično je kidanje veze između forme i sadržaja i rezervisanje racionalnosti isključivo za formu. Otuda proističe karakteristična vrijednosna neutralnost formalističke jurisprudencije, za koju je na pr. svejedno da li tzv. »metajuridička osnovna norma« vodi porijeklo od nekog uzurpatora ili je formulisana na umnim principima. Ovdje dolazi do izražaja sva principijelna razlika između tehnobirokratskog i praktičkog pristupa politici i pravu.

Čisti birokratski (legalni) tip vladavine prisutan je u stvarnosti samo kao teorijski model. U životu, međutim, najčešće susrećemo ili režime konzervativne demokratije sa jako izraženim birokratskim tendencijama ili pak političke diktature koje bi se mogle nazvati harizmatsko-birokratskim tipovima vladavine i uprave. Ovaj posljednji tip karakterističan je za nacifašističke diktature,^[15] a dobrim dijelom i za tip kvazisocijalističkog uređenja poznat pod imenom staljinizma.

Harizmatsko-birokratski tip vladavine odlikuje se smjesom iracionalnih oblika vlasti sa racionaliziranim birokratskim elementima. Harizmatsko vođstvo u suštini je nova vrsta oligarhije koja svoju vlast zasniva takoreći na čistom terenu, u tom smislu što se odriče svih ranije postojećih regula vladanja i upravljanja. Ovo političko »novatorstvo« u stvari znači totalnu arbitrernost u postavljanju tih regula u otvoreno cinički okvir sprovođenja makijavelističke ideologije državnog razloga. Umjesto zapovijesti anonimnog zakona ili ustava, vladajući imperativ ove vrste političke dominacije je obnovljeni princip apsolutizma »l'Etat c'est moi«, samo što ovdje umjesto apsolutnog monarha stoji »vođa«, »vođa i učitelj« ili »mudro rukovodstvo«. Ovaj tip političkog vođstva oslanja se ili na mistično poslanje odnosno »proviđenje« (koje može biti zamijenjeno sa isto tako mistično shvaćenom »istorijom«) ili na »apsolutno znanje«, što predstavlja jednu posebnu vrstu cezaropapizma.

Oligarhijski, uski krug lica od povjerenja koji okružuju harizmatsku ličnost, ustrojen je vođinom milošću i naklonošću, zaslugama za stvar oligarhije ili na osnovu problematičnih kvaliteta bukvalne odanosti »vođi« i njegovom posebnom »ragione di stato«. Pošto je ovdje prećutno usvojen princip eklezijastičke hijerarhije, »izabranici« zauzimaju svoje političke položaje ili »ruko-položenjem«, tj. putem čisto birokratske hijerarhijske investiture, ili, kao što je čest slučaj u rukovodstvima staljinističkog tipa, putem kooptacije ad hoc koja se najčešće primjenjuje kada treba popuniti prazninu jednog oligarha što je izgubio vođinu milost i naklonost (jer je na pr. »sišao sa linije«), ili, u po njega najgorem slučaju, bio totalno politički i fizički likvidiran. U ovakvoj političkoj konstelaciji mogućnost demokratskog izbora se uopšte ne predviđa već se umjesto toga upražnjava farsa ili mimikrija demokratije: plebiscitarna aklamacija.

Moguće je takođe i to u uslovima izuzetne krize da oligarhija postigne unutrašnju ravnotežu u kojoj ni jedna ličnost nije u stanju da ostvari u redovima ove konzervativne elite neospornu harizmu. Tada postoji posebna »podjela vlasti« koja se obezbjeđuje raznim turnusima što više liče na rulet nego na političku promjenu. U takvim slučajevima, da bi se obezbijedio makar privid političkog kretanja, konstruišu se nove gotovo uvijek izlišne političke institucije, s jedne strane, radi priliva novih članova elite, vrbovanih uvijek po slici i prilici ranijih članova, a s druge i najvažnije strane, radi neprincipijelnog zadržavanja na vlasti starijih i »oprobanih« koji, istina, nemaju više šta da kažu ili da rade, ali uslijed unutrašnjih odnosa snaga, moraju ostati na vrhu, po inerciji ili iz nužde. U takvim okolnostima najčešće se formiraju senati sui generis ili neka vrsta gerusija XX vijeka. Riječ je u stvari o raznim oblicima gerontokratije od kojih je svakako najgora »socijalistička« gerontokratija.

Ovakav tip vladavine koji je, kao što smo pokazali, i sam birokratski strukturisan, mora, uslijed svoje antidemokratske prirode, da se oslanja na birokratski ili tehnokratski aparat. Tome aparatu on pruža izvjesne privilegije, ali njegovo funkcionisanje nije, po pravilu, dirigovano zakonom u legalističkom smislu riječi, već arbitrernim ad hoc odlukama vrha koje svoju proizvoljnost, kad god je to moguće, stavlja iznad zakona i umjesto zakona. U ovom slučaju do kraja dovedeni poredak pretvara se u potpunu samovolju, u režim grube i ogoljele sile. Da bi ironija bila veća takvi režimi mogu »razoriti do temelja« stari državni, birokratski aparat, ali umjesto njega mogu stvoriti novi, koji može, doduše, takođe precizno funkcionisati, ali kao što smo rekli ne više po zapovijesti zakona, već na osnovu individualnih naloga vlastodršca.

Za zemlje u kojima je došlo do degeneracija socijalističke revolucije u harizmatsko-birokratsku vladavinu karakteristično je iščezavanje revolucionarnog vođe, narodnog tribuna, koji cjelokupnu javnu djelatnost i energiju stavlja u službu narodnih, demokratskih interesa i potreba i koji svaki praktični korak u političkom životu mjeri principima i »ciljevima« socijalizma.^[16] Umjesto takvog vođe nastupa tip demagoga koji napušta praksu i prihvata se, uslijed silnog povjerenja u činjeničnost vlasti, obmanjujuće demokratske fraze. Ovaj tip političara karakterističan je po svom prakticizmu, prizemnom realizmu i kunktatorstvu, po zloslutnom odvajanju sadašnjosti od budućnosti, onoga što jest od onoga što jednom nekada, a ne zna se kad, treba da bude. Umjesto ugašene revolucionarne svijesti i entuzijazma tinja otaljavanje poslova i zadataka, rutina bez mašte, tzv. mirni rad od danas do sutra, u kome čitanje monstruoznih šapirografisanih ela borata i vođenje formalističkih debata koje nikud ne vode i ništa ne kazuju, ispunjava životni vijek funkcionera.

Alternativu racionaliziranoj i postvarenoj birokratskoj upravi predstavlja jedino racionalna demokratska samouprava. Ovaj tip vladavine je, međutim, potcijenjen u modernoj političkoj teoriji od Maxa Webera do Roberta Michelsa i njihovih epigona. Weber, doduše, priznaje da se »selfgovernement« u Engleskoj sačuvao od birokratske sudbine koja prati kontinentalnu Evropu. Međutim, za njega se demokratske forme uglavnom svode na demagogiju^[17]. Pa ipak spasavanje »individualističke« slobode kretanja i mogućnost neke vrste demokratije Max Weber je vidio u posebnoj odgovornosti privrednog preduzetnika i državnog političara. Ovi su, naime, nešto drugo nego činovnici i to ne po formi nego stvarno. Pored borbe za moć oni su u stanju da donose samostalne odluke, da pribjegavaju kompromisima, da manje važno žrtvuju važnijem. Međutim, problem ostaje i dalje, pogotovu u svijetlu samih Weberovih upozorenja da je birokratski ekspert i njegova tajna uvijek nadmoćan nad diletantom, političarem kao i preduzetnikom.^[18]

Robert Michels, sa svoje strane, utvrđuje da »gvozdeni zakon oligarhije« proističe, po prirodi stvari, iz same organizacije kao organizacije, iz prevlasti izabranih nad biračima, mandatora nad onima koji daju mandat. Jednom riječju, oligarhijska moć izvire iz same demokratske podloge. Pošto je masa bezoblična, a zla ljudska priroda ontološki determinisana, pesimističko rješenje se samo od sebe nameće jer »iskustvo« nas uči da je istorija fatalno kretanje u krugu.^[19]

Ako pažljivo pratimo ovaj tok misli nameće se zaključak da su moderne teorije birokratije zadojene ili duhom potpune rezignacije i kvijetizma ili atmosferom ciničkog realizma koji se izdaje za simbol nauke i naučne strogosti. Alvin Gouldner je ovaj način mišljenja s pravom nazvao metafizičkim patosom pesimizma i fatalizma, a takvu vrstu nauke zlokobnom znanošću.^[20] Ovi teoretičari su skloni da jednu istorijsku tendenciju, jednu istorijsku kategoriju uzdignu na rang prirodno-naučnog zakona koji djeluje snagom prirodne nužnosti. Sledstveno tome, svaka ljudska borba i svaka demokratska protivteža birokratskim talasima mora nužno da se nasuče na podvodnim grebenima pa je, stoga, uzaludno opirati se toj osebujnoj prirodno-društvenoj ili čak natprirodnoj stihiji.

Daleko smo od pomisli da bi jednom takvom grubom fatalizmu kao protivlijek trebalo suprotstavljati neki benigni i lakomisleni optimizam. Ono što se može suprotstaviti tendencijama birokratije jeste, s jedne strane, kritički uvid u istorijsko značenje ove društvene pojave, a s druge strane, ukazivanje na realnu moć i sposobnost čovjeka u uobličavanju uslova njegove vlastite egzistencije, pa i tvorevina koje prijete da nadrastu njegovu glavu.

Kao što je Marx isticao ukidanje birokratije moguće je samo na osnovi ukidanja političkog otuđenja, tj. tako da »opšti interes« postane doista posebni interes, a posebni interes doista opšti.^[21] A ovo je pak moguće samo na tlu demokratije kao poretka slobode, u kome »čovjek nije radi zakona, već je zakon radi čovjeka«.^[22] Ako je čovjek u svojoj borbi sa prirodom, u borbi za samoodržanje stvorio efikasna sredstva i postigao neviđeni tehnički napredak, on nije skinuo sa dnevnog reda problem svojih vlastitih tvorevina (države i raznih oblika organizacije) što mu svakodnevno prijete da postanu sile koje njime gospodare. Stoga je centralni problem marksističkog socijalizma bio i ostao: kako stvoriti društveni poredak koji će nam omogućiti efikasnu umnu kontrolu nad inače efikasnim našim proizvodima? Međutim, prilikom razmatranja problema birokratije i tehnokratije stoji, kao i svugdje, Marxovo upozorenje da stvari, mašina i tehnika nisu krive za ljudske nedaće i porobljenost već način njihove primjene. Antimašmska i antitehnička orijentacija ravna je naivnosti ludističke faze u razvitku radničkog pokreta. Otuda je središnji problem kritike birokratije kritika društvenih odnosa u kojima birokratska vladavina postaje moguća.

U aktualnom času mnogo se i sa razlogom govori o prednostima i opasnostima koje sobom nose era automatizacije i kibernetizacije. Elektronske mašine (kompjutori) mogu danas da posluže u jednakoj mjeri za dobro kao i za zlo čovjeka. Birokratskoj racionalnoj mašineriji u njenim kontrolnim funkcijama pridodati su sada i elektronski »mozgovi«. Tako kompletirana mašina danas prijeti da ostvari potpunu vladavinu nad svijetom. Ona može da uveća moć razaranja ljudskog djela do granica samouništenja i da tehnološki progres stavi u službu neljudske manipulacije, jačanja političko-tehničke vladavine nad ljudima. Ovdje se tehnika ne upotrebljava u tehničke svrhe, jer je »telos« tehnike, kako je lijepo uočio Herbert Marcuse, u smirivanju borbe za opstanak.^[23]

Međutim, elektronski kompjutori mogu pod promijenjenim društvenim odnosima, pomoći oslobađanju ljudskih energija od mukotrpnog rada, uvećavanju proizvodnih sila i umnom planiranju ljudskih potreba. Jednom riječju, mašina u njenoj racionalnoj primjeni može doprinijeti da čovječanstvo skoči iz radnog društva kao »carstva nužnosti« u zajednicu slobodnog stvaralaštva koje odgovara dostojanstvu ljudske prirode.

Jedan od najvažnijih problema birokratske more jeste njena kvantitativna ekstenzija, gutanje ogromnih sredstava da bi se pomoću ovog parazita postigao racionalizirano efikasan uspjeh. Ovaj problem, kao što je poznato, mučio je Saint—Simona kao i Engelsa. Zato je parola »gouvernement à bon marché« bila krupna preokupacija sensimonizma u reorganizaciji društva. Međutim, Saint-Simonova kritika birokratije otvarala je širom vrata tehnokratiji: njegova radna zajednica, zajednica »proizvođača« značila je samo prenošenje političkog autoriteta birokratije starog sistema na kapitalističke »industrijalce« i tehnokrate. Umjesto vladavine politike on je predlagao vladavinu političke ekonomije, zaboravljajući da među vrijednim, radinim »proizvođačima« ostaju takođe paraziti.

Problem socijalnog parazitizma tehnobirokratije moguće je riješiti u eri automatizacije i kibernetike ako se skupi aparat neproizvodnih činovnika bitno smanji, a nužne funkcije uprave podvrgnu efikasnoj kontroli javnosti u republici građana i proizvođača. Ova »kontrola javnosti« nije ništa drugo nego potvrđivanje politike kao prakse, tj. potčinjavanje tehničkog znanja praktičnom znanju, mašine čovjeku i njegovim ljudskim potrebama. Ako je javnost bila i ostala smrtni neprijatelj tajnoj moći birokratije i zakulisnim, neprincipijelnim borbama za vlast, onda postaje jasno gdje treba koncentrisati aktivne, stvaralačke sile čovjeka u borbi protiv sila postvarenja.

U tom smislu demokratska, socijalistička samouprava je po svojoj definiciji tečan, stvaralački proces koji odbija ideologiju reda po svaku cijenu, tj. stvaranje i suprematiju glomaznih institucija i hijerarhija. Zato svako zalaganje za »mehanizam socijalističke demokratije« znači u isti mah, svjesno ili nesvjesno, revandikaciju poretka koji je neprijateljski raspoložen prema socijalističkoj zajednici. Kao što sam jednom prilikom već ukazao, okoštavanje samoupravnih odnosa u mehanizme i njihove organe, koje je u našoj zemlji prisutno kao snažna tendencija, može postati i postaje novo tlo na kome se reprodukuju birokratski odnosi. Smisao je svake racionalne autonomije pa i samoupravne demokratije da se putem inicijative razvija ljudska sposobnost koja je svojstvena samo slobodnom stvaraocu i da se u tom smislu ograniči — ako ne može odmah da se ukine — samovoljna vladavina »opšteg interesa«. Međutim, samoupravna demokratija u tom slučaju ne znači vladavinu represivnog »posebnog interesa« koji umjesto državne svojine ustanovljava dominaciju »grupne svojine«, a birokratsku centralizaciju moći prenosi na umnoženi broj republičkih birokrati ja koji svoj parazitizam, u odsustvu socijalističkog demokratskog jedinstva, opravdavaju odbranom problematičnih »nacionalnih interesa«. Samoupravna demokratija ne znači, prema tome, stvaranje jednog poretka koji bi bio ispod nivoa legalističke (birokratske) vladavine i u tom smislu predstavljao reakcionarnu kritiku birokratije, već poretka u kome se razvija ničim nesputani proces demokratskog ujedinjavanja opštih i posebnih interesa i koji nema nikakvog drugog cilja osim postizanja ljudske slobode, tj. realnog potvrđivanja ljudske sreće i ljudskog dostojanstva i njihove odbrane od svih sila porobljavanja.

1. ↑ Upor. Marks—Engels, »Izabrana dela«, tom I, »Kultura«, Beograd 1949, str. 19 i 20.
2. ↑ Ibid., str. 17.
3. ↑ Upor. Karl Marx, »Grundrisse der Kritik der politischen Oekonomie«, Dietz, Berlin 1953, str. 592.
4. ↑ Upor. Max Weber, »Wirtschaft und Geselschaft«, II Halband Tübingen 1956, str. 569, 570.
5. ↑ Ibid., str. 560.
6. ↑ Upor. G. Lukacs, »Geschichte und Klassenbewusstsein« Malik Verlag, Berlin 1924.
7. ↑ Upor. M. Weber, n. d., str.
8. ↑ Weber (upor. n. d., str. 691) ukazuje da entuzijazam i bezobzirnost ipak ne gube ovdje svoje mjesto, pogotovu ne kod racionalne ratne mašine u kojoj se »moralni« elementi i emocionalno raspoloženje, često više cijene nego sve drugo. Sociološki je, po Weberu, međutim, odlučujuće: 1. da su racionalno »Kalkulisane« i »imponderabilije« (nemjerljive stvari, Lj. T.), tj. iracionalni, emocionalni elementi, barem u principu kao što se kalkuliše količina na stovarištu uglja i bronze i 2. da ta »predanost« znači predanost nekoj zajedničkoj »stvari«, jednom cilju ili uspjehu kome se racionalno teži, a ne nekom licu kao takvom.
9. ↑ Upor. Jürgen Habermas, »Theorie und Praxis«, Luchterhand, Neuwied und Berlin 1963, str. 321, 322.
10. ↑ Upor. Leo Strauss, »Droit naturel et l'histoire«, Plon, Paris 1954, str. 95.
11. ↑ Upor. Karl Mannheim, »Ideology and Utopia«, Routlegde, London 1960, str. 105.
12. ↑ Etos tehnobirokratije najbolje izražava ideolog menadžerstva James Burnham (upor. njegovu knjigu »The Managerial Revolution«, Penguin books, New York 1945, navedeno prema zborniku »Birokratija i tehnokratija«, knjiga I, u redakciji dr. Vojislava Stanovčića i dr Aleksandra Stojanovića, »Sedma sila«, Beograd 1966. str. 253). Burnham piše: »Umesto 'slobode' i 'slobodne inicijative', planiranje. Manje govora o 'pravima' i 'prirodnim pravima', a više o 'dužnostima', o 'redu', o 'disciplini'. Manje o 'oportunitetu', više o 'službenoj dužnosti'«.
    <br
13. ↑ Upor. Max Weber, n.d.
14. ↑ Upor. G. Lukacs, n. d.
15. ↑ Upor. veoma lijepe analize nacifašističkog tipa vladavine kod Hans H. Gertha, »The Nazy Party: Its Leadership and Composition« (u navedenom zborniku, knjiga I, str. 318—326).
16. ↑ Upor. Leo Kofler, »Der proletarische Bürger«, Wien 1964, str. 193 i dalje.
17. ↑ Upor. M. Weber, n. d., str. 869: »Demokratizacija i demagogija se poklapaju«.
18. ↑ Ibidem, str. 845.
19. ↑ Upor. Robert Michels, »Soziologie des Parteiwesens in der modernen Demokratie. Untersuchungen über die oligarchischen Tendenzen des Gruppenlebens«, Neudruck der zweiten Auflage, Alfred Kroner Verlag, Stuttgart 1925. (1957).
20. ↑ Upor. Alvin Gouldner, »Metafizički patos i teorija birokracije« (časopis »Politička misao«, br. 3 (1965, str. 174, 180.)
21. ↑ Upor. Karl Marx, »Kritka Hegelove filozofije državnog prava«, Veselin Masleša, Sarajevo 1960, str. 66.
22. ↑ Ibidem, str. 41 i 42.
23. ↑ Upor. Herbert Marcuse, »Some Propositions on the Technological Society«, (navedeno prema zborniku »Birokratija i tehnokratija«, knjiga II, str. 267.