Praxis:Praxis 1972 1-2:Književnost i revolucionarni mit kao kategorija utopije - Vlado Mađarević
Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije.
Vlado Mađarević
Zagreb
Pojam mita kompleksna je dijalektička cjelina, koja iskazuje svoj smisao i razvija svoju funkciju u toku historijskog procesa, a osobito u prekretničkim, revolucionarnim vremenima, očitujući se pretežno kroz pisanu, književnu riječ. Razmatram ovdje samo konačne atribucije mita, nastale u revolucionarnim kretanjima i fiksirane odnosima različitih interesnih slojeva društvene sredine, kao i pojedinih predstavnika sredstava moći, javnih medija ili vlasti prema određenim konkretnim mitovima, kada se s njima manipulira ili ih se, u humanističkom smislu, interpretira. Tako nastaju negativne ili pozitivne atribucije konkretnih mitova, o čemu ću govoriti u vezi s njihovom funkcijom kao kategorijom i elementom utopije.
U uvodu želim da istaknem kako je jedan od neophodnih faktora i bitnih pokretača svake istinske revolucije uzdizanje nove, naprednije društvene svijesti iz starog mentaliteta, iznad samo živog malograđanskog duha. Ova strasna težnja za spajanjem individualne i revolucionarne svijesti imanentno uključuje i stalnu borbu protiv ahistorijskih, lažnih, reakcionarnih mitova, a naročito protiv desničarskih, nacionalističkih mistifikacija i tzv. » hiljadugodišnjih laži« u Krležinom smislu. Ali valja dijalektički shvatiti i pravilno historijski ocijeniti društveno značenje i relativno progresivnu funkciju tzv. historijskih, humanističkih mitova, koji su nošeni »principom nade«, i koji su kao revolucionarne narodne legende izrasli iz uopćavajuće i apsolutizirajuće ljudske težnje za smislom revolucionarnog prevladavanja društvenih okova i duhovnih »otuđenja«. Upotrebljavam, dakle, ovdje termin »mit« ne u pejorativnom, pogrdnom pogledu, kako se to inače racionalno-kritički često uobičajilo, nego u dijalektički dvojakom, dijelom potvrdnom i životvornom smislu — kao jedan od bitnih elemenata pojma Utopije i njezine historijske funkcije — pretežno prema leksikonskom pojmu »bajke i priče o herojskim legendama« — a to znači i u smislu Lenjinove poruke piscima, i ljudima uopće, »sanjajte«!
Takvi humanistički mitovi uvijek su utopijske simboličke projekcije iz prošlosti za budućnost najdubljih i najboljih ljudskih emotivno-racionalnih poriva, kao personifikacije plemenitih svojstava lične i društvene svijesti u otporu svakom nehumanom nasilju i nepravdi, kao neki idealizirani entitet subjektivnih revolucionarnih potencijala i žrtava za opće, objektivno dobro. To potvrđuju svi pučki, demokratski, kao i intelektualni, naučni mitovi — od Kraljevića Marka i Matije Gupca do Marxa i Lenjina. Takvi progresivni historijski mitovi postaju ne samo inspirativni faktor u umjetnosti i književnosti nego i bitni stimu lansi u osvajanju novih, sve širih i slobodnijih životnih horizonata čovječanstva. Za to je danas najbolji primjer legenda o Ce Gevari, koja se već pretvara u progresivni, novi historijski mit, unatoč loše izabranom terenu i taktici akcije, i upravo zbog njegova tragičnog završetka, od izvanrednog poticajnog zračenja i mobilizatorskog značenja za revolucionarne pokrete nerazvijenih i od imperijalizma izrabljivanih zemalja, a u nekim slučajevima i za takozvanu »novu ljevicu« danas uopće. A upravo smo svjedoci kako ta legenda-mit postaje ujedno dokaz o novim mogućnostima obogaćivanja suvremene, instinski angažirane književnosti, a posebno teatra, s novim životnim sadržajima i poetskim impulsima Tako se u toku vjekova uvijek ponovo potvrđuje imanentna povezanost, iako ne i potpuna sinteza nego humanistička simbioza, umjetnosti i revolucije. Zato, kada se danas kod nas toliko viče o rušenju svih revolucionarnih mitova, pa i onih iz naše NOB, onda se taj anarhistički »revolucionarni« poklič može prihvatiti samo kao rušenje lažnih, ili » iznevjerenih« mitova.
Povijesno iskustvo dovodi i do »revizije« i osude ponekih ranijih historijskih revolucionarnih mitova, koji su u pogrešno primijenjenoj praksi naglo ili postepeno gubili svoju humanističku suštinu i postajali ahistorijski i represivni mitovi. Za to ima dosta primjera — a najbliži su nam poznato izopačavanje autoritativnog socijalizma u — staljinizam, kao i različite oprečne mistifikatorske reakcije, koje oduzimaju suštinu i smisao autentičnom socijalističkom borbenom kretanju prema komunizmu. Tako bi se čitava dosadašnja historija ljudskog društva, odnosno po Marxu »prethistorija čovječanstva«, pa i povijest književnosti, a osobito njezinih unutrašnjih sukoba i borbi stilova, mogla tumačiti i kao povijest kontradiktornih oscilacija i dijalektičkih antinomija unutar općeg, povijesno-filozofskog pojma mita, odnosno između lažnih, mistificiranih mitova (ili onih koji su u historijskom procesu kasnije postali lažni) i istinskih, humanističkih mitova.
Kada govorimo o odnosima, povezanosti i sukobima umjetnosti i revolucije ne možemo, dakle, mimoići humanistički mit, i zato mu ovdje posvećujem toliku pažnju. Društvena revalorizacija revolucionarnog, humanističkog, klasnog »mita« upravo je danas i kod nas osobito potrebna, jer se samo tako, kroz njegovo produbljeno naučno marksističko objašnjenje i na dijalektički funkcionalnoj idejnoj osnovi, možemo suprotstaviti, s klasno organiziranom čvrstinom, atavističkom valu histerički razularenih reakcionarnih, lažnih, nacionalističkih, desničarskih mitova svih vrsta — od šovinizma do unitarizma — koji prijeteći mogu da pripreme novi fašizam, — i njihovoj svakodnevnoj spekulantskoj mistifikaciji — i u književnosti, kao estetsko-idejnom spoznajnom procesu, i u politici kao revolucionarnom činu.
Svako sputavanje ili negiranje društveno-idejne funkcije humanističkih mitova, kao konkretnog »principa nade« (u Blochovom utopijskom smislu, u klasnome i prijelaznom društvu, sa stalnim antagonističkim sukobima interesnih grupa i slojeva, znači skeptičko ili nihilističko odricanje od takve konkretne borbe. Ma kakvim se to racionalističkim razlozima i filozofskim analizama opravdavalo — takvo odricanje može samo zaustaviti, ukočiti i sprečavati revolucionarni razvitak ljudskog društva, njegovo stalno i skokovito napredovanje prema besklasnom, i tako konačno »demitologiziranom« društvu.
Dakle, niti književnost niti revolucija ne mogu se naprosto razvijati, pa gotovo ni postojati bez humanističkih mitova. To je ona dodirna tačka gdje se oni sastaju i ponekad spajaju u konkretnim, historijski nametnutim i napetim revolucionarnim situacijama. Sve njihove humanističke ideje i ekonomsko-društvene analize, te iz toga izvedena naučna marksistička ideologija, u krajnjem smislu i u zaoštrenim ekonomskim odnosima određenih povijesnih »momenata«, svode se uvijek na neke konkretno oplemenjene historijske mitove, koji, uz naučno »rukovodstvo za akciju«, postaju duhovno-moralni inspiratori, pravi fermenti, takvih oslobodilačkih revolucionarnih akcija.
Mit je, dakle, jedan od bitnih elemenata koji oplođuju poeziju pa prema tome i umjetnost. A kako historijski mit ulazi kao dinamična pokretačka komponenta, kao neophodni romantični zanos ali ne kao slijepi fanatizam, i u duhovnu strukturu svake istinske revolucije, to se on ukazuje i kao onaj ferment koji povezuje, gotovo amalgamira (iako ne i sintetizira) umjetnost i revoluciju. I upravo je napredna društvena svijest ona duhovna snaga koja taj amalgam pročišćava, koja osvješćuje, osmišljava i izabire odgovarajuće historijske humanističke mitove i revolucionarne legende, aktualizirajući ih uvijek u recentnom vremenu i pretvarajući ih u inspirativni i prodorni mobilizacioni faktor oslobodilačke klasne borbe, u revolucionarnom mijenjanju svijeta i mentaliteta čovjeka, u kretanju ljudske povijesti uopće.
Zato je, jednako tako kao i revalorizacija humanističkog klasnog mita, neophodna i potrebna stalna borba protiv svih mistif ikacija — i u životu i u umjetnosti i u politici — koje manipuliraju mentalitetom čovjeka i njegovim mitovima. Odnosno, da napravimo igru riječima — koje građanskog čovjeka mite, podmićuju sa starim, preživjelim malograđanskim mitovima, kao »korijenom zla« svih mistifikacija. Te mistifikacije rastu, dakle, iz mutnih taloga neprevladanih, ili u pogodnim društvenim prilikama ponovo oživjelih, tradicionalističkih, ahistorijskih, lažnih mitova — i u kulturi i u književnosti i u nacionalnoj politici. One bez društvene odgovornosti manipuliraju spekulantski osobito s jezikom, te s principima tzv. »apsolutne slobode« individualnog čovjeka i stvaranja, kao i s mentalitetom i mitovima romantičarske ili mistične nacionalističke »ideologije« — bilo unitarističkog bilo separatističkog tipa, koje radničku klasu utapaju u naciji i onemogućuju njezinu ulogu i položaj hegemona u društvu. Zato su te mistifikacije izravno upravljene, s razaralačkom skepsom, protiv stalno obogaćivane revolucionarne teorije i prakse radničkog pokreta u osvajanju plemenitih, ponekad i utopijsko mitskih projekcija, humanizirane ljudske budućnosti u kolektivnoj jednakosti i istinskoj pojedinačnoj, a ne manipuliranoj, slobodi komunizma.
Stoga takve manipulacije stalno odriču ili sputavaju razvitak napredne društvene svijesti i socijalističke solidarnosti, suprotstavljajući joj privatnu, ličnu svijest navodno »apsolutno slobodnog« apstraktnog čovjeka, u prvom redu intelektualca »kao takvog«. Takav, samo »za sebe« slobodan intelektualac, a osobito mnogi književnik, vidi često svrhu svoga stvaranja pretežno u umjetničkoj ezoteriji i u kulturnom eskapizmu. Upravljene na tzv. »običnog čovjeka«, ove raznovrsne manipulacije s ljudskom sviješću razvijaju zapravo nesvjesno, a često i sistematski pro mišljeno, stari sitnoposjednički malograđanski mentalitet u novom urbaniziranom građaninu suvremene tehničke civilizacije, stvarajući opet novi »tehnički« ili »automobilski« negativni mit potrošačkog društva. Takav staro-novi samoživi malograđanski mentalitet srednje klase nalazi smisao života uglavnom u beskrupuloznoj jagmi za što većim ličnim prihodima iz maherskog ili fingiranog »učinka«, ili iz različitih mešetarskih vrela, bez socijalističkog kriterija. Takav se smisao »sisanja« života, odnosno društva, »produbljuje« u nekritičkoj jurnjavi za svim formama i firmama zapadnjačke »mode« i u društveno neodgovornom »prisvajanju« svih dostupnih materijalnih dobara i privilegiranih pogodnosti jednostrano razvijenog polupotrošačkog društva, bez duhovne dimenzije, odnosno s izgubljenom, sve više »otuđenom« dušom istinske, najšire ljudske to jest masovne kulture.
Ova obrana smisla revolucije i svrhe humanističkog mita, u njihovoj dinamičnoj integralnosti i utopijskom totalitetu, od sve upornijih »anti-mitskih« i »anti-herojskih« negacija revolucionarnog procesa uopće, nije nikakva mitomanija, nego marksističko priznavanje i dijalektičko uočavanje svih historijsko-klasnih i psihološko-spoznajnih pokretačkih idejnih snaga socijalističke revolucije. A samo postepeno, stepenasto oslobadanje društveno »otuđenog« čovjeka značit će ujedno i oslobađanje čovječanstva od tereta svih historijskih i recentnih mitova kao dotad neizbježnih pokretačkih duhovnih snaga u klasnome društvu. To bi tek moglo biti stvarno »demitologiziranje« čovjeka, a to znači i njegovo potpuno »raz-otuđenje« u besklasnom društvu kolektivne jednakosti pojedinca, u Marxovom, Engelsovom i Lenjinovom »carstvu slobode« koje se na stepenastom borbenom putu revolucija sve više osvaja, iako ga se kao istinsku utopiju nikad potpuno i bez ostatka nekih društvenih ograničenja neće moći doseći. I zato će ostati uvijek izvjesno povijesno mjesto i društveni smisao za novu konkretnu utopiju.
Možda će to svojevrsno postepeno »demitologiziranje« čovjeka i njegove »prethistorije« dovesti ujedno i do gubitka poezije i umjetničke mašte, posebno i historijske mašte, odnosno njihovih starih moralnih i estetskih senzibiliteta, pa i do kraja starih oblika umjetnosti — kao što to predviđaju neki scijentistički futurolozi. Ili će to ipak biti pronalaženje nove poezije i razvijanje nove mašte i umjetnosti, koje bi odgovarale novoj budućoj civilizaciji oslobođenog čovječanstva i novom senzibilitetu potpuno društveno osviješćenog i moralno svijetlijeg lika čovjeka, u potrazi za novim, konkretnim, antimitskim kozmičkim utopijama. To još ne možemo predvidjeti, jer nam nedostaju sve pretpostavke za takva prethodna razmatranja. Ali će svakako stara mitologija revolucija — kao što su to već danas mitovi Pariske komune, Oktobarske revolucije, naše NOB, Kineske revolucije, vijetnamskog revolucionarnog otpora američkom imperizalizmu, itd. — ostati kao drama dragih i bolnih uspomena, kao historijsko znanje i herojsko priznanje, kao inistruktivna spoznaja prijeđenog teškog, krivudavog i krvavog revolucionarnog puta klasne historije čovječanstva u borbi za socijalnu pravdu i slobodu čovjeka.
Zato uopćeno antagonističko suprotstavljanje mita i zbilje umjetnosti i revolucije, koje se u težnji za nemogućom »sintezom« (a zapravo za mogućom i potrebnom simbiozom u konkretnim situacijama) navodno međusobno isključuju i »izdaju«, besmislena je igra pojmova — jer to znači ukidanje svakog smisla umjetnosti i svake svrhe revolucije. Ta dva po strukturi suštinski raznovrsna entiteta, iz različitih sfera ljudske akcije, ne mogu se »kao takvi« jedan prema drugome apstraktno neprijateljski postaviti — nego valja uvijek konkretno i »tjeskobno upitati«. »kakva« umjetnost, »koji« umjetnik i »koja«, ili još bolje, »čija« revolucija se u određenom vremenu i prostoru društva neprijateljski sudaraju. Stav apstraktne negativne polarizacije umjetnosti, odnosno književnosti i revolucije, njihove zbilje i njihova mita, ne znači nikakvu moralnu »tjeskobnu upitanost« stvaralačke »sumnje u sve« (u Marxovom smislu) nego se otkriva kao prelazak u čisti agnosticizam i može u nekim slučajevima dovesti i do većeg ili manjeg defetizma prema konkretnim plemenitim naporima u revolucionarnom ostvarivanju humanističke vizije komunizma.
Dijalektička dvojakost književnog djelovanja uključuje i specifičnu drugu vrstu unutrašnje dihotomije samog umjetničkog stvaranja, vrlo sličnu dvojakoj strukturi istinske revolucionarne akcije: to je njihov oslobodilački mitsko euforički smisao i skeptičko istraživalačka svrha. Te unutrašnje antinomije, u svome dubljem stvaralačkom angažmanu i dijalektičkom spletu, upravljene su u oba slučaja i u oba smisla kao utopijske projekcije emotivno-racionalne spoznaje iz iskustva prošlosti i stanja sadašnjosti u viziju budućnosti. Tako ovaj spoj oslobodilačkog mitskog zanosa u svom utopijskom kontekstu i smislu, i istraživalačke sumnje i u umjetnosti i u revoluciji postaje bitan faktor u stvaranju novih odnosa među ljudima, u kojima čovjek sve više izrasta iz svoga ograničenog historijskog bića do duhovne punoće autentičnog ljudskog bitka — u žuđenoj, postepeno osvajanoj budućnosti slobode. U tom utopijski projektiranom kretanju naprijed imaju razvijenija stvaralačka mašta i naprednija društvena svijest značajnu funkciju svjetionika — koji rasvjetljava putove i obasjava pravce »revolucije što stalno teče« prema budućnosti što nezaustavljivo dolazi. One budućnosti koju kao konkretnu utopiju tako patetično izražava stara i već dosta otrcana, ali uvijek ipak ponovno aktualna, svježa nova parola Francuske revolucije i Pariske komune, kao i Oktobarske i naše socijalističke revolucije — sloboda, jednakost i bratstvo za sve ljude — koja dobiva karakter i smisao istinske plemenite mitske poruke.[1]
- ↑ Ovaj je referat (esej) ulomak iz veće rasprave »Književnost i revolucija«, u kojoj se svestranije analizira i sukob na književnoj ljevici.
