Praxis:Praxis 1973 1-2:Vlasništvo i nesloboda - Džemal Sokolović

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije.

Jump to: navigation, search

VLASNIŠTVO I NESLOBODA
Džemal Sokolović
Sarajevo


Agresivnost kao socijalni fenomen proizlazi iz nedruštvenog sadržaja samog socijalnog sistema, koji tako i predstavlja dezintegrisani oblik društvenosti — iz svojine kao pojma koji i samo društvo omogućava samo kao mogućnost. Drugim riječima, svojina je ta koja kao cilj omogućava da čovjek stekne predstavu o društvu, makar i iluzornu. Po svojini dakle, čovjek može otkriti društvo i u mogućnosti, kao suprotnost onome što društvo jeste po svojini, iako je upravo svojina ta koja društvo čini nemogućim. Svojina čovjekova postaje cilj čovjekove aktivnosti, rada, a društvenost čovjeka, njegovi odnosi sa drugim ljudima, uspostavljaju se tek u tom racionalnom odnosu prema prirodi kao predmetu njegovog prisvajanja, dakle proizvođenju svojine, ali u tom trenutku, samim aktom nastaka svojine, društvo se proizvodi kao sredstvo ostvarenja vandruštvenog cilja — svojine. Zato je svojina, istovremeno, otkrila društvo kao način egzistiranja čovjeka, a zatim ga negirala, jer ga je predstavila nemogućim po samom sebi. Svojina je determinirala društvo, ali to znači da ga je destruirala, onemogućila kao čovjekov ljudski totalitet, kao harmoniju između njegovih dijelova i dijelova i cjeline. Tek omogućeno svojinom društvo je za čovjeka postalo nemoguće; društvo dakle nije nastalo iz samoga sebe, nego je bilo omogućeno svojom negacijom — prisvajanjem prirode, proizvođenjem svojine koje je nužno zahtijevalo udruživanje ljudi i izvan njihove generičke veze. Svojina je, prema tome, proizvela iluziju o društvu u kome ona jest kategorija društvene integracije ljudi (jer se ljudi moraju udruživati da bi realizovali svojinu), a u isto vrijeme proizvela stvarnu iluziju o autentičnoj društvenosti kao nemogućoj apstrakciji (jer takvo društvo podrazumijeva svoju realizaciju tek sa negacijom svojine kao svoje negativne determinacije).

Društvo kao istinski sklad svakog pojedjnca i društvene cjeline može, međutjm, egzistirati samo izvan svakog oblika posredovanosti društvenih odnosa. A svi posredovani oblici društvenih odnosa u krajnjoj su liniji određeni svojinom, odnosno svojinskim odnosima u društvu kao bitno ne neposrednim. Ukidanje svojine, kao bitne pretpostavke realizovanja društvenog odnosa, zato je moguće samo realizovanjem čovjekovog ljudskog odnosa uopšte, dakle odnosa prema prirodi koji neće imati svoj smisao u njenom prisvajanju, proizvođenju svojine. Čovjek je tako kao uslov svoje slobode proizveo i uslov slobode prirode. Da bi se realizovao kao društveno biće on mora biti ljudsko biće; da bi se odnosio prema drugom čovjeku kao prema samome se• bi, on mora da se prema prirodi odnosi kao prema drugome čovjeku. Ukratko, on mora da negira rad.

Sloboda je moguća, ali samo kao univerzalna; parcijalna sloboda ili sloboda samo za sebe, pa makar to bilo i čitavo društvo, jeste u svom temelju nesloboda. Da bi se oslobodio, čovjek mora osloboditi prirodu od samoga sebe, svoga prisvajanja.

RAD I SVOJINA

U ekonomskom smislu svojjna je rezultat procesa prjsvajanja prirode. Svaki oblik tog prisvajanja prirodnog predmeta jeste u stvari oneprirođavanje prirode. Svojjna je, dakle, po svom sadržaju neprirodna kategorija. Ona je rezultat čovjekovog odnosa sa prirodom koji je u osnovi neprirodan. Neprirodnost čovjekovog odnosa sa prirodom može biti samo u odnosu u kome čovjek, razmjenjujući materiju sa prirodom, u stvari prisvaja prirodu. A pretpostavka, ili, možda, istovremeno konzekvencija takvog odnosa jeste i čovjek kao neprirodno, iz prirode prisvojeno biće. Svojina kao prisvoj prirode jeste zato u osnovi prisvajanjem od prirode otuđeni, prisvojeni čovjek. Čovjek je tako, u najopštijem smislu, svojina. On je pretpostavka svakog drugog oblika prisvajanja prirode i kao svojina uslov svakog drugog oblika svojine. Čovjek kao prisvoj svog vlastitog odnosa prisvajanja prirode determinira svaki pojavni oblik prirodnog, materijalnog predmeta kao svojine. Od stepena njegove emancipacije kao čovjeka od njegovog neprirodnog bitka kao svojine, zavisi u najdirektnijem smislu stepen emancipacije prjrode od njenog lažnog, svojinskog oblika.

Marxov pojam rada kao čovjekov »odnos razmjene materije sa prirodom« jeste zato sadržina svojine. Andrija Gams piše: »Ni kod svojine nije uvek lako reći šta je oblik a šta je sadržina. Ipak, za to razlikovanje sam Marx je dao osnovnu formulu: sadržina svojine je prisvajanje predmeta prirode, a društvene pravila, društvene norme koje to prisvajanje regulišu bile bi forme, oblici svojine.«[1] Rad po svom određenju može stvarati samo svojinu i kao takav jeste uslov čije ukidanje je pretpostavka oslobođenja čovjeka od svojinskog odnosa sa prirodom. Ali, oblici svojine se ne manifestiraju u društvenim pravilima i društvenim normama isključivo. Štaviše, ne može niti biti govora o tome da određena pravila ili norme regulišu oblike svojine. Upravo obrnuto, društvena pravila i norme determinirani su u osnovi oblikom, stepenom razvitka samog odnosa prisvajanja — rada, pa prema tome i već datim oblicima svojine. I ne samo to. Rad, odnosno određeni, sasvim izvjestan, oblik svojine, ne samo da reguliše ponašanje jednog društva putem pravila ili normi, nego je temelj na kome se društvo strukturira, izgrađuje manje ili više okoštala društvena struktura i na njenoj osnovi čitav sistem socijalnih odnosa.

Prema tome, socijalna manifestacija oblika svojine jeste određena socijalna struktura. Rad kao opšti svojinski odnos čovjeka sa prirodom derivira se u društveni odnos. A društveni odnos, nastao na odnosu prema svojini, gubi svoj bitno ljudski, pa tako i društveni karakter.

Svojina, dakle, ima svoj najopštiji oblik. Iz njega proizlaze svi ostali. Štaviše, u osnovi su njime determinirani i u svakom konkretnom istorijskom obliku svojine sadržane su osnovne komponente ovog opšteg pojma. Pod opštim pojmom svojine podrazumijevamo u stvari rezultat društvenog odnosa prema prirodi. Rad, apstraktno shvaćen kao rad čitavog društva, rezultira jedino mogućim proizvodom — svojinom kao svojinom društva. Prvobitno, svojina i ne egzistira drugačije nego kao svojina čitave zajednice.

Na ovom mjestu se problem određenja svojine uopšte poistovjećuje sa problemom porijekla svojine, pa ćemo se u tom smislu i zainteresovati za njihovu uzajamnu vezu.

PORIJEKLO SVOJINE

»Svojina, kaže Marx, ne znači, dakle, prvobitno ništa drugo do odnos čovjeka prema njegovim prirodnim uslovima proizvodnje kao njemu pripadajućima, kao njegovima, kao s njegovom vlastitom egzistencijom pretpostavljenima; odnos prema njima kao prirodnim preduslovima njega samog, koji takoreći sačinjavaju samo njegovo produženo tijelo.«[2]

Opšti pojam svojine počinje kao svojina uopšte. Dakle, ono što se prvobitno pojavljuje kao svojina ostaje, apstraktno uzevši, i u svim narednim oblicima svojine. Svojina, u generičkom smislu, potiče iz čovjekovog prvobitnog odnosa prema prirodi kao prema samome sebi, kao prema svom »produženom tijelu«.

Prvi oblik svojine, prema tome, pretpostavlja rad, dakle prisvajanje te prirode, ali sam rad, samo prisvajanje pretpostavlja prirodu kao za čovjeka svoju. čovjek, čak i u aktu prisvajanja, prisvaja ono što je za njega svoje, dakle dio njega samog. Naravno samo prvobitno.

Kasnije, čovjek počinje prisvajati i tuđe. Na jednoj strani, prisvajajući već prisvojeno, dakle svojinu drugih ljudi ili i njih same, a na drugoj strani, njegovo prisvajanje je uvijek, dakle uopšte, prisvajanje tuđeg, jer se on sam otuđio od prirode tako da je njegov rad, kao odnos prema prirodi, sada odnos ne prema svome nego prema tuđemu.

Prema tome, prvobitni odnos prema prirodi jeste i opšti odnos prema svojini. Priroda je svojina već samim tim što se čovjek prema njoj i u prvobitnom radu, aktu neposrednog prisvajanja, odnosi kao prema svojoj. Kao takva, kao priroda, dakle još ne kao proizvod rada, svojina je prirodni preduslov prisvajanja, čovjekove prirodne egzistencije konačno, i same sebe kao prisvoja, proizvoda rada — svojine kao uslova čovjekove neprirodne egzistencije. Ali, u tom istom prvobitnom obliku svojine sadržan je otvoreno i opšti pojam svojine. Odnos prema prirodi kao svojoj jeste odnos svakog čovjeka, i ljudi se ne razlikuju po svom odnosu prema prirodi. Naprotiv, taj odnos ih ujedinjuje jer ih izjednačava u odnosu sa prirodom, ali i, što je značajnije, i međusobno. Taj pojam svojine prvobitno egzistira kao opšti, društveni jer je odnos prema istom predmetu — prirodi. A to znači da je i samo odnošenje prirodno jer se kao uslov odnošenja prema prirodi javlja odnos među ljudima, dakle zajednica ljudi — horda, a ne obrnuto. Iz opšteg odnosa prema prirodi kao svojini, kao dijela sebe, proizlazi i opšti odnos medu članovima zajednice kao svojima, ali samo zato jer je i zajednica, kao i priroda, prirodni preduslov tog odnosa prema svojini. Zajednica jeste uslov prisvajanja, ali samo zato jer je i sama, kao i priroda preduslov. Iz tog prirodnog stanja prirode i zajednice kao preduslova proizlazi sada novo, takođe prirodno stanje odnosa zajednice i prirode. Prvo je životinjsko prirodno, a drugo prirodno svojinsko stanje, jer je sada uslov i prirode kao svojine zajednica kao priroda.

Opšti pojam svojine proizlazi tako iz prvobitnog oblika svojine. To je opšti odnos jer je, na jednoj strani, opšti odnos ljudi, kao članova zajednice[3], prema, na drugoj strani, opštem predmetu prisvjanja — prirodi. Prvobitno je, prema tome, svojina bila opšta svojina, jer je odnos prema svojini bio opšti odnos. Ili, a to nas upravo i interesuje, opšta svojjna je bila prvobitna; iz nje je potekao svaki naredni oblik svojine i, štaviše, opšti pojam svojine je uvijek prisutan u svakom konkretno-istorijskom obliku svojine bez obzira što u nekim situacjjama izgleda da se oni međusobno isključuju.

Međutim, svojina ne samo što nastavlja egzistirati nego poprima svoje prave oblike tek kada se čovjek u procesu prisvajanja prestane odnositi prema prirodi kao prema prirodnom preduslovu njega samog. Sam akt prisvajanja otuđio je čovjeka od prirode čime je, u stvari, priroda za čovjeka postala tuđa. Ali, kao što smo rekli, opšti pojam svojine još uvijek egzistira. Na jednoj strani, čovjek naime, i dalje svoj odnos prema prirodi shvata kao odnos prema njegovoj svojini i prisvajanje ne shvata kao prisvajanje, nego naprotiv kao akt samoostvarenja. Dakle, onaj iskonski, prvobitni oblik opšte svojine postoji i dalje ali samo kao čovjekova uobrazilja. Stvarno, opšti oblik svojine se realizira u svojoj suprotnosti — prisvoju, pa priroda kao opšta svojina egzistira za čovjeka kao svojina, kao njemu pripadajuća, samo kao prisvoj, od njega prisvojena. Na drugoj strani, opšti pojam svojine je moguć jer je određen i opštim odnosom ljudi prema svojini kao prisvoju. Naravno, u tako reduciranom svojinskom odnosu ljudi se nalaze u različitim položajima prema svojini, ali su svi, čak i kao robovi, kao sama neposredna svojina drugih ljudi, u svojinskom odnosu sa drugim ljudima. Ono iskonsko svoje — priroda, kome je čovjek prirodno pripadao, sada je antropomorfno određeno i za čovjeka je njegovo samo ako je racionalno upotrebljivo — upotrebljivo — upotrebna vrijednost. Izvan upotrebne vrijednosti priroda je za čovjeka apstraktna. (Upravo zato jer je on apstraktno čovjek — čovjek samo zahvaljujući svom autospekulativnom poimanju). I dok se stvarno čovjek otuđio od svoje iskonske sredine — prirode i društva — dotle on uobražava da su priroda i društvo otuđeni od njega, njemu suprotstavljeni i zato nužno i predmet njegova prisvajanja.

I upravo se to i zbjva. Umjesto da se prema prirodi odnosi kao prema svojini, dakle njemu prirodno pripadajućoj, čovjek se putem svojine, kao prisvoja njega samog, odnosi i prema drugim ljudima kao prirodi. A to znači da se, kao što se prema prirodi sada odnosi kao prema nesvojini, njemu tuđoj, apstraktnoj, odnosi i prema drugim ljudima kao prema tuđim, ne-svojima. Marx je s pravom primijetio da su »ropstvo i kmetstvo samo dalji razvitak svojine koja počiva na plemenskoj zajednici«[4], ali je previdio (bar na ovom mjestu) da se upravo u tom trenutku zbio prelomni događaj u istoriji. Sve dotle svojina je značila samo »pripadanje jednom plemenu« [5], jednoj zajednici. Naime, ne samo što je od tada počeo odnos prisvajanja i drugih ljudi kao tuđih, (uostalom, čak j na nivou plemenske zajednice ljudi su se međusobno prisvajali zavisno od pripadnosti različitim zajednicama), nego je odnos prema prirodi postao čovjeku tuđ odnos; u odnosu sa prirodom čovjek je osjećao sebe tuđim. To je, dakle, ono bitno što se zbilo. I na toj osnovi, na osnovi čovjeku tuđeg odnosa sa prirodom počinje i odnos među zajednicama kao objektima međusobnog prisvajanja.

Ukratko to znači: prestankom čovjekovog odnosa prema prirodi kao svojini, i nastankom svojine izvan prirode, kao njego- vog prisvoja, počinje čovjekov odnos prema prirodi kao tuđoj. Dok je prvobitno čovjek bio u odnosu sa prirodom po tome što je bio član zajednice, sada je on član zajednice po tome što prisvaja prirodu. Prvobitno je i druga zajednica bila predmet prisvajanja jer je bila izvan vlastite zajednice i zato samo dio prirode. Međutim, formirajući svojinu izvan prirode kao svojine, bio je za čovjeka moguć i odnos prema pripadnicima drugih zajednica kao svojini izvan prirode, kao prema proizvedenim (prisvojenim) oruđima za rad. Prema tome, ropstvo i kmetstvo nisu nastali samo na osnovi plemenske svojine. Za njihov nastanak bilo je potrebno nešto više od neposrednog prisvajanja drugih ljudi, prisvajanja članova drugih zajednica. Ljudi su se, naime, uvijek međusobno prisvajali, ali je čovjek mogao postati prisvoj tek kada je prisvajač prestao biti prirodi svojstveno biće. A to je podrazumijevalo već razvijen oblik svojine prisvojene od prirode. Prisvajanje ljudi ropskog i kmetovskog tipa zahtijevalo je već razvijen stepen prisvoja samih Ijuidi od strane svojine. Od tada, naime, svojina ne znači pripadnost plemenu, zajednici. Štaviše, i odnos prema pripadnicima vlastite zajednice postoji kao odnos prema svojini, svojina, samo putem njihovog prisvajanja, kao što je to slučaj i sa pripadnicima drugih zajednica, kao i sa ,prirodom uopšte. Sada je vlastita zajednica predmet prisvajanja.

Novi oblik svojine počinje, dakle, kada već opredmećeni rad proizvodi rad. Time što je to opredmećenje sadržano u čovjeku ništa se bitno ne mijenja.

Ili, ova bitna transformacija može biti izražena i na slijedeći način. Odnos prema drugim ljudima, prema članovima drugih zajednica prvobitno je odnos prema upotrebnim vrijednostima, kao i prema svim drugim predmetima nađenim u prirodi. Od trenutka kada čovjek pronalazi[6] novi način upotrebe drugih ljudi, za razliku od njihovog fizičkog ubjjanja i upotrebe za ishranu, čovjek počinje proizvoditi druge ljude za vlastitu upotrebu. Time nastupa novi odnos među ljudima — odnos prema ljudima kao vrijednostima.

Čovjek je dakle oduvijek bio čovjeku upotrebna vrijednost, ali je nevolja nastupila od onda kada čovjek postaje čovjeku vrijednost. A to se zbilo upravo sa prvim oblicima klasnog raslojavanja zajednice.

Naravno, ovaj odnos među ljudima determiniran je čovjekovim opštim odnosom prema prirodi. Dok je prvobitno čovjekov odnos prema prirodi bio odnos prema svojini, dakle prema upotrebnoj vrijednosti koju je trebalo samo konzumirati, dotle je čovjekov odnos na bitno novom nivou razvitka, odnos prema vrijednosti, dakle prema prisvojenoj prirodi, postao odnos prema prirodi. Prema tome, čovjek se prema prisvoju prirode, vrijednosti, proizvodu rada, sada odnosi kao prema svojoj prirodi. Izvan toga priroda za čovjeka ne egzistira, osim sporadično kao upotrebna vrijednost.

Konzekvencije ovoga, međutim, postaju drastične. Proizvodeći novu prirodu, kao vrijednost, čovjek se u stvari odriče prirode kao svoje, kao svojine. Svojina, dakle priroda, kao vrijednost postaje za čovjeka vlasništvo, jer je apsolutno podređena njegovoj volji. Čovjekovo valsništvo je apsolutno determinirano čovjekom i svoju jedinu funkciju ima u korisnosti, u upotrebnoj vrijednosti za čovjeka. Ali, ne samo da svojina postaje vlasništvo; ne samo da priroda postaje podređena čovjeku. Nego: i vlasništvo postaje svojina. Jer, ne samo da je čovjek izmijenio svoj odnos prema prirodi kao svojoj, svojini, nego je i sebe izdvojio iz prirode i tako i sam prestao biti svoj.

Ako smo već rekli da se čovjek prema vrijednosti, proizvodu rada, dakle vlasništvu, sada odnosi kao prema svojoj prirodi, to je njegov odnos prema vlasništvu ponovo odnos prema svojini- Pošto je, na jednoj strani, vlasništvo izvan prirode kao svojine čovjeka, a na drugoj, i sam čovjek izvan svoje svojine kao prirode, kao sebi pripadajuće, to je vlasništvo, kao njegova nova priroda, u stvari sada čovjekova svojina, ono čovjekovo svoje kome i on sam pripada. Kao što je nekada za čovjeka priroda bila svojina, jer se od nje nije razlikovao, tako je i vlasništvo postalo sada za čovjeka svojina, jer je, kao i čovjek, proizvod jednog te istog procesa — odnosno prisvajanja prirode — rada.

Ovo istorijsko-pojmovno razlikovanje svojine i vlasništva je neophodno radi izražavanja istorijske mijene čovjekovog odnosa sa prirodom. Vlasništvo je dakle istorijski proizvod i zato samo uži pojam svojine. Ono je samo nužno posredovanje[7] do realizacije svojine kao autentične veze čovjeka sa prirodom. Ono dakle jeste svojina čovjeka, jer je ono prisvojilo čovjeka, ali svojina nije uvijek vlasništvo, jer ona transcendira čovjeka kao svojinu vlasništva. Prvobitno svojina izražava prirodnu vezu čovjeka sa prirodom; kao vlasništvo ono izražava čovjekovu vezu sa nepri rodom, dakle neprirodnu vezu. Vlasništvo izražava otuđenu svojinu čovjeka upravo zato jer iluzorno (nemoguće) proizvodi čovjekovu vlast nad svojinom. (Naime, nemoguće je vladati nad ne-čim što je već svoje. To bi značilo vlast nad samim sobom, te se dakle radi o nonsensu. Ali, da bi to ipak postigao čovjek i svojinu (svoje) prisvaja — u stvari otuđuje od sebe — da bi nad njom vladao, a da pri tome i ne primjećuje da je i sam prisvojen, otuđen. Iluzija o vlasti je zato moguća).

Upravo to pitanje čovjekovog ospoljenja unutar svojine temeljno je pitanje njegova otuđenja. Jer, kako je moguće ospoljiti čovjekovo prirodno biće unutar svijeta kao njegove svojine ako ne i ospoljenjem njega samog. Ospoljenje pridode i unu tar tog ospoljenja otkriće svojine za čovjeka nije ništa drugo nego ospoljenje samog čovjeka. Zato je svako ospoljenje prirode izvan čovjeka neposredno praćeno ospoljenjem čovjeka. Marx je međutim pisao: »Pa i tamo gdje treba samo naći i otkriti, to uskoro iziskuje napor, rad — kao u lovu, ribolovu, pastirstvu — i proizvodnju (tj. razvijanje) izvjesnih sposobnosti na strani subjekta.«[8] Da, ali razvijanje kakvih sposobnosti? Ako je proizvod nja razvijanje sposobnosti na strani subjekta i ako se ta proizvodnja obavlja u procesu rada, onda je to proizvođenje (tj. raz vijanje) subjekta za rad! Tu se, dakle, i proizvodnja pojavljuje kao rad! Tu je, dakle, i rad, čak i kao proizvodnja — prisvajanje, prisvajanje čovjeka iz prirode, njegovo ospoljenje! Ili, kao što je to i Marx, na drugom mjestu, definisao: »Proizvodnja ne proizvodi čovjeka samo kao robu, ljudsku robu, čovjeka u određenju robe, ona ga isto tako proizvodi, u skladu s tim određenjem, kao duhovno i tjelesno onečovječeno biće. Nemoralnost, nakaznost, tupost radnika i kapitalistâ. — Njen proizvod je samosvjesna i samodjelatna roba, ... čovjek — roba.«[9]

PRIVATNA SVOJINA

Privatna svojina počinje kao vlasništvo. A vlasništvo počinje kao data svojina. Dotle, međutim, svojina počinje kao datost kada čovjek prestane osjećati sebe po svojoj svojini, prirodi, i kao svojinu počinje osjećati samo ono što je dato po njemu; privatna svojina je antropomorfni izraz. Vlasništvo dakle izražava čovjekovu vlast nad vanjskim svijetom. Čovjek je vlasnik jer je on subjekt prisvajanja tog svijeta, prirode. I kao što je »prisvajanje tuđe volje preduslov odnosa gospodstva«[10] uopšte, tako je i u odnosu na prirodu prisvajanje u stvari negacija svakog oblika spontanosti odnosa sa prirodom. Čovjek postaje gospodar prirode samo ako je negira, prisvajajući njenu »volju«, spontanost, i nužna konzekvencija prisvajanja jeste čovjekovo gospodstvo, vlast.

Ako je subjektivna suština[11] privatnog vlasništva rad onda je njegova objektivna suština samo privatno vlasništvo dato po radu, dakle po njegovoj subjektivnoj suštini. »Odnos privatnog vlasništva sadržava latentno u sebi odnos privatnog vlasništva kao rada, kao i odnos ovoga kao kapitala i međusobni odnos tih dvaju izraza.«[12] Rad i privatna svojina nisu, dakle, suprotnosti iako je njihova uzajamna egzistencija jedino antagonistička; oni se ne isključuju nego naprotiv omogućuju. Rad i privatno vlasništvo su mogući jedino u uzajamnoj negaciji; negacija je ovdje, dakle, sredstvo njihove uzajamne realizacije. Rad i na osnovi rada nastala čovjekova svojina jeste jedan pojam — odnos privatnog vlasništva i rada — u krajnjoj instanci čovjek kao radnik. Rad kao subjektivna suština privatnog vlasništva, čija je dakle objektivna suština privatno vlasništvo, podrazumijeva da se čovjek kao subjekt rada pojavljuje u ulozi uslova privatne svojine. Privatna svojina podrazumijeva čovjeka kao privatnu svojinu ali i privatnu svojinu izvan čovjeka, sada već kao svojinu čovjeka. Da bi, prema tome, privatno osjećao kao svoje, čovjek sam mora biti privatan.

Pojam privatan tako ima svoja dva izvora.[13] Na jednoj strani, privatno se odnosi na lišeno (privare, lat. — lišiti), a na drugoj na svoje (lat. privatus — svoj, lični). U tom smislu se pri vatna svojina kao pojam, na prvi pogled pojavljuje kao contra dictio in adjecto, jer je privatno već negacija, poricanje svojine. Ono podrazumijeva da mi pripada nešto što nije moje. Naime, prisvajanje ili lišavanje je nemoguće kao prisvajanje ili lišavanje svoga, svojine.

Ali, upravo zato jer je rad kao lišavanje samog subjekta rada, već lišavanje čovjeka od svojine, to je iz takvog ne-svog čovjeka moguće i lišavanje svojine. Privatna svojina je nužna konzekvencija čovjeka otuđenog od svojine u njenom iskonskom obliku. Prema tome, svojina nije privatna po samoj sebi, nego po čovjeku kao privatnom, lišenom njegove iskonske svojine — zajednice. Zato je uslov svakog ukidanja privatne svojine ukidanje uzroka privatne svojine. Da bi svojina prestala biti privatna čovjek mora ukinuti lišavanje samoga sebe, postati svoj — u svojini. Da bi izmijenio svoj odnos prema privatnoj svojini čovjek mora izmijeniti svoj odnos prema svojini uopšte.

Pošto je privatna svojina determinirana svojom subjektivnom suštinom, dakle čovjekom kao radnikom, to je prvi oblik privatne svojine moguć kao opšti oblik svojine. Prvobitni egalitarizam, prvobitno stanje jednakosti među ljudima moguće je kao stanje opšte nejednakosti u odnosu na prirodu. Ili, drugim riječima, prije nego su ljudi međusobno postali različiti, oni su univerzalno postali nejednaki u odnosu na prirodu. čovjek je, dakle, prvo lišio sebe, a tek nakon toga bio spreman da liši i drugoga, odnosno da i sam bude lišen od drugoga. Odnosno privatnog vlasništva između čovjeka i prirode. Konzekventno tome, zaključiti je da je privatna svojina moguća i izvan klasnog društva. I to ne samo na arhejskom nivou društva, nego i kao model postklasnog društva, kao grubi komunizam. »Time što odnos privatnog vlasništva shvaća u njegovoj općenitosti, komunizam je u svom prvom obliku samo uopćenje i dovršenje toga vlasništva... određenje radnika se ne ukida, nego se proširuje na sve ljude; odnos privatnog vlasništva ostaje odnos zajednice prema svijetu stvari ... Prvo pozitivno ukidanje privatnog vlasništva, grubi komunizam, samo je, dakle, pojavni oblik podlosti privatnog vlasništva koje hoće da se postavi kao pozitivna zajednica.«"[14] To uopćenje čovjeka kao privatne svojine u zajednicu kao privatnu svojinu svijeta stvari, drastično se manifestira upravo danas: »Ova tendencija suprotstavljanja općeg privatnog vlasništva privatnom vlasništvu, manifestira se u životinjskom obliku, da se braku (koji je svakako oblik ekskluzivnog privatnog vlasniš tva) suprotstavlja zajednica žena, gdje, dakle, žena postaje druš tveno i opće vlasništvo.«[15] Nije li, možda, »seksualna revolucija«, »grupni seks«, upravo taj manifestni oblik tendencije uopćenja privatnog vlasništva? Nije li seksualna »sloboda«, kao seks grupe, manifestacija privatne svojine kao svojine grupe?

OSNOVNE PRETPOSTAVKE LIBERALIZMA

Svaki odnos među ljudima biva zasnovan samo zahvaljujući čovjekovu odnosu prema prirodi. Dosadašnja istorija odnosa među ljudima bila je u stvari istorija prisvajanja prirode. Kao nužna konzekvencija tog odnosa, ali ne i kao njegova akcidencija, nego naprotiv kao kvintesencija, nastupa odnos prisvajanja i među ljudima. Klasno društvo jeste zato explicite svojinski društveni odnos unutar osposobljene prirode.

Čovjekova žeđ za svojinom, na društvenom planu, najneposrednije je žeđ za apsolutnom slobodom, slobodom izvan prirode kao slobodom od prirode. Kao apsolutna sloboda je apsolutna sloboda od slobode — dakle nesloboda.

Prisvajajući, čovjek samo u prisvoju može vidjeti svojinu, te i prisvajanje drugih ljudi postaje uslovom odnosa prema njima kao svojini. Zajednica od preduslova prisvajanja postaje poslje. dicom prisvajanja i kao prisvoj čovjeka ona je samo nužno sredstvo. Ukoliko bi prisvajanje bilo moguće bez zajednice utoliko bolje; a utoliko što je prisvajanje efikasnije putem već prisvo jene zajednice utoliko se zajednica javlja i kao uslov. Zajednicu kao sebe čovjek počinje osjećati samo kao sebi pripadajuću, a ne i obrnuto — kao sebe pripadajućeg zajednici.

Za takvog čovjeka zajednica postaje slobodna samo ako obezbjeđuje slobodu prisvajanja. Začeta kao takva u antičkom Rimu[16], zajednica dostiže svoj vrhunac kao liberalna zajednica, zajednica slobode privatnog preduzetništva.

Određujući liberalizam kao »ideologiju privatne svojine i privatnog vlasnika«, Ljubomir Tadić kaže: »Privatna svojina nije ovde samo stožer liberalnog društvenog i političkog poretka, nego je i ključna kategorija i još više vrhovni princip za sve druge odnose i pojmove, ponajpre za pojmove slobode, jednakosti i sigurnosti u društvu. Prema tome, nije sloboda čoveka kao bića, ili individue kao individue, kako na prvi pogled sugeriše reč liberalizam, kvintesencija liberalne ideologije nego je to, pre svega, po mom mišljenju, sloboda preduzetništva, sloboda sticanja i imanja, odnosno posedovanja predmeta.«"[17] Govoreći o nekim novim tipovima liberalističke ideologije, suprotstavljajući svoje mišljenje Tadićevom poimanju liberalizma, Miladin Životić, međutim, kaže: »Javlja se liberalizam koji ne brani privatnu inicijativu, koji prihvata državnu svojinu. U predvečerje Drugog svetskog rata, jedna grupa liberala, među kojima su B. Russell, Moris Koen, John Dewey i dr., nastoji da odredi svoju poziciju u protivstavu prema fašizmu i staljinizmu. I šta su oni kao svoju liberalnu poziciju odredili? Oni brane liberalizam, ali ne brane privatno vlasništvo i ne brane pravo na privatnu inicijativu. Pri hvataju državnu svojinu ali se distanciraju od komunizma. Dakle, liberalizam ne mora da počiva na prihvatanju privatne svo jine. Ono što on ne može da prihvati to je odsustvo države i poli tičkog društva.«[18] (Kurziv Dž. S.) Umjesto našeg odgovora, čini nam se, dovoljno je Životiću postaviti pitanje: Zar se državna svojina razlikuje od privatne? Zar je, uostalom, protivurječno prihvatati državnu svojinu i distancirati se o komunizma!?! Jer, nije dovoljno ne braniti privatnu svojinu: nju treba napadati!

Devize mlade buržoazije — sloboda i jednakost — samo su izraz tog liberalističkog položaja privatne svojine. Sloboda i jednakost, toliko potrebni ljudima svih prethodnih »epoha ekonomske formacije društva«, donijeli su slobodu radu i jednakost ra da sa čovjekom. Liberalizam je razvio do neslućenih razmjera slobodu rada i konačno ga izjednačio sa samim čovjekom. Liberalizam u stvari počinje još davno prije kapitalizma, već sa prvim oblicima privatne svojine i negiranjem prirodnog, iskonskog oblika svojine, i on u svom najopštijem smislu znači slobodu koja počiva na radu. Tek tako je moguće shvatiti i njegov konačan oblik u kome se sloboda upravo svodi na rad, čineći tako rad slobodom čovjeka, eliminirajući zajednicu, kao sferu čovjekove iskonske slobode, zajednicom kao proizvodom rada. Dakle, već sa pojavom novog oblika svojine — vlasništva, »svojine na oruđu«, gdje ovaj oblik svojine pretpostavlja »radnika kao vlasnika ili radnog vlasnika«, počinje sloboda rada, prvobitni oblik liberalizma. »Pošto je samo oruđe već proizvod rada, dakle element koji konstituiše svojinu, već kao radom postavljen, zajednica se ovde ne može više pojaviti u samoniklom obliku kao u prvom slučaju — zajednica na kojoj se temelji ova vrsta svojine — nego kao sama već proizvedena, nastala, sekundarna, već od samog radnika proizvedena zajednica.«[19] Pošto liberalizam počinje kao sloboda rada, a sloboda rada, kao što to Marx na ovom mjestu eksplicira, počinje kao nesloboda zajednice, to liberalizam dostiže svoj konačni stupanj u apsolutnoj neslobodi zajednice kao apsolutnoj slobodi rada. I kao što je prvobitno zajednica bila preduslov rada, svojine, tako je i ukidanje privatne svojine, rada, preduslov realizacije zajednice, društva, u njegovom iskonskom, samoniklom obliku. Da bi, dakle, čovjek bio čovjek, postao društveno biće, on mora postati prirodno biće.

Da bi svojina od zajednice postala svojinom samo kao proizvod rada, dakle privatnom svojinom, pa tako i sama zajednica tek kao proizvod rada, dakle privatna, postala svojinom, u njenom novom obliku, bio je potreban sam akt rada. Ali da bi taj proces dostigao svoj liberalistički vrhunac bila je potrebna čitava dosadašnja istorija čovjeka. A to pretpostavlja upravo ukidanje ili raspadanje onih prvobitnih preduslova liberalizma, nastanka prvih oblika privatne svojine. Da bi dakle liberalizam sebe realizovao do krajnjih konzekvencija, morao je ukinuti sva svoja ograničenja, pa i one vlastite preduslove svog prvobitnog nastanka. Liberalizam je, dakle, proces koji stalno ukida vlast čov jeka nad radom i stalno, kao uslov samoga sebe, oslobađa rad ograničenje svake vrste. U svom konačnom obliku slobodan rad postaje uslovom najamnog rada</I>.[20] »Ono o čemu se za nas ovde u prvom redu radi: odnos rada prema kapitalu ili prema objektivnim uslovima rada kao kapitalu pretpostavlja istorijski proces koji ukida razne oblike u kojima je radnik vlasnik ili u kojima vlasnik radi.«[21] To ukidanje zbiva se, po Marxu, slijedećim redom.[22]

  1. Odnos prema zemlji kao »prirodnom uslovu proizvodnje« mora biti raskinut, jer on pretpostavlja zajednicu u okviru koje su svi članovi vlasnici. Svojina koja iz tog odnosa proizlazi jeste »neposredna zajednička svojina «.
  2. Proizvodeći oruđa radnik postaje i vlasnik tog oruđa. Raspadanje tog odnosa vlasništva uslov je daljeg oslobođenja rada od čovjeka, ili drugim riječima, uslov vlasti rada nad čovjekom. Sa ovim tipom odnosa vlasništva »sam rad je još svoj vlastiti.«
  3. Raspadanje odnosa u kome je radnik vlasnik sredstava potrošnje prije proizvodnje. U prethodnim slučajevima i zemljoradnik i zanatski majstor raspolažu izvjesnim fondom potrošnje prije i tokom procesa proizvodnje.
  4. Raspadanje bilo kakvog oblika svojine u kome se sam radnik pojavljuje kao svojina drugog čovjeka, kao objektivni uslov proizvodnje«. »Za kapital nije radnik uslov proizvodnje, nego sam rad. Može li je dati obaviti pomoću mašina, ili čak pomoću vode, vazduha, tant mieux. I kapital ne prisvaja radnika, nego njegov rad — ne neposredno, nego posredno putem razmene.«

Već prvobitne pretpostavke liberalizma kao ukidanje odnosa u kome je radnik vlasnik oblici su »slobode od«, kao oslobođenje radnika od zemlje, oruđa rada ili drugog čovjeka kao »objektivnog uslova proizvodnje.« Sve te pretpostavke slobode čovjeka od njegovih uslova proizvodnje samo su, međutim, uslov oslobođenja rada od čovjeka. A to, naravno, nikako ne podrazumijeva i oslobođenje čovjeka od rada. Naprotiv! Čovjek, oslobođen od svojih objektivnih uslova proizvodnje kao sebi pripadajućih, u poziciji je da sam pripada istim tim uslovima, sada sa stanovišta čovjeka — subjektivnih uslova proizvodnje, jer je njihovo odvajanje od čovjeka sam akt odvajanja rada od čovjeka. Prema to- me, nekada objektivni uslovi proizvodnje, za čovjeka kao sub jekta, sada postaju subjektivni uslovi proizvodnje, za čovjeka kao objekta. To oslobodenje rada, kao sloboda rada, jeste uslov i posljedica čovjekove neslobode. Ono je moguće samo apsolut nim ropstvom čovjeka radu. Jedino što još čovjek može slo bodno da uradi u slobodi koja se predstavlja kao rad, tj. u radu kao slobodi, jeste da se proda. To je jedino što mu ostaje od njegove volje.

Kapital kao krajnji oblik oslobođenog rada u njegovoj vlasti nad čovjekom nastaje, omogućen je, samo oslobođenjem čovjeka od bilo kakve vlasti nad radom. Kapital je bio moguć tek kada je čovjek izgubio i posljednji dio svoje svajine kao izvora vlastite vlasti. To razvlašćenje čovjeka uslov je vlasti kapitala. Čovjek-radnik time je postao dvostruko slobodan. On postaje slobodan od svojine i slobodan da radi. Njegovo oslobođenje od svojine, međutim, ne pretpostavlja oslobođenje od rada, nego naprotiv slobodu da radi; radnikova sloboda od svojine dakle je uslovi slobode rada od čovjeka. Kao takav on je uslov i posljedica kapitala. Čovjek kao radna snaga »slobodna od svake svojine«[23], postaje apsolutno slobodan. On je kao radnik, kao slobodan za rad, bez ostatka pripadajući radu. Kao takav on, jer je moguć samo kao radnik, apsolutno pripadajući radu, kao rob, jeste apsolutno slobodan od slobode, od svog života izvan rada. Oslobađajući čovjeka svake svojine kapital ga oslobađa da radi, da se slobodno prodaje, jer se njegova čitava ljudska vrijednost iscrpljuje u vrijednosti radne snage, u vrijednosti za kapital, za rad. Čovjekova sloboda postaje rad; rad postaje čovjekova jedina sloboda. Kao apsolutna, sloboda tako postaje moguća jedino izvan svake slobode, kao nužda, kao otuđenje.

Rad je, dakle, a ne radnik uslov kapitala;[24] a kapital je uslov, determinanta i samih svojih uslova. Kapital sam, naravno, ne proizvodi rad, ali je on taj koji omogućava neograničeno oslobađanje rada. A kao uslov rada jeste oslobođenje čovjeka kao radne snage i kapital se tako »osposobljava da, s jedne strane, kupuje objektivne uslove rada, a s druge strane, da razmijeni za novac sam živi rad oslobođenih radnika.«[25] Kapital oslobađa kmeta da bi ga vezao za sebe. Tek slobodan radnik jeste uslov kapitala. Ali je sloboda čovjekova, sloboda za čovjeka kao radnika, interesantna za kapital samo kao sloboda rada. Svako ograničenje čovjeka kao radnika jeste istovremeno i bitno ograničavanje kapitala. Samo tako je moguće objasniti interese kapitala za oslobođenjem čovjekovih radnih potencijala. Visoke kvalifikacije, životni standard itd., kao nesumnjivi elementi ukupne čovjekove emancipacije, ne znače sami po sebi ništa, ako u uslovima proizvodnje koji su diktirani interesom kapitala, ne znače ništa drugo do sam taj goli materijalni interes kapitaliste. Rad -nikova egzistencija može biti, i već biva, ispunjena neslućenim obiljem, a da bitno ostane ograničena u funkciji sredstva kapitala.

Sa kapitalom ograničenja radnikova prestaju biti parcijalna. Radnik je apsolutno slobodan od bilo kakvog ograničenja starog tipa, jer je apsolutno vezan kapitalom. Ali, veza je obostrana. I kapital je moguć samo ako neprestano oslobađa čovjekove radne sposobnosti. Nekada je to bilo moguće postići samo fizičkim povećanjem ukupne radne snage koja se regrutovala iz armije kmetstva ili iz kolonija. Ovaj oblik reprodukcije kapitala zadržan je i danas u zemljama Zapadne Evrope koje koriste tuđu radnu snagu. Ali, kapital pronalazi i novi način svoga održanja. Kao što ulaže u sredstva za rad, kapital ulaže i u proizvodnju kvalifikovanije radne snage, ljudskog kapitala« (Human Capital).[26] Kapital tako proizvodeći radnika proizvodi samoga sebe, i to neposredno. A radnik„ proizveden samo za kapital, u procesu proizvodnje samo za određeni nivo tehnologije, i osjeća se samo kao dio toga kapitala. Iako je tek tada konačno podređen kapitalu. I tek tada, poistovjećen sa samim kapitalom, radnik postaje podređen kapitalisti.

Ali, taj isti proces koji izjednačava radnika sa kapitalom vezuje i samoga kapitalistu za kapital. I kapitalista i radnik postaju mogući samo no kapitalu kao njegova sredstva za upotrebu. I onda kada se kao kapitali približe jedan drugom radnik i kapitalista postaju apsolutno suprotstavljeni. Njihov interes — kapital — postaje istovjetan i zato nemoguć. Zato jer je predmet njihovog interesovanja istovjetan, moguća je realizacija samo jednog od njih. A onaj tko se pojavi kao vlasnik kapitala nužno proizvodi i svoju suprotnost — najamnog radnika. Zato je kapital nemoguć. On, bez obzira u čijim rukama, proizvodi nužno najamni odnos drugoga. Prevazilaženje tog odnosa moguće je zato samo izvan kapitala, izvan suprotnosti sredstava za rad, svojine i rada, izvan upotrebe živog rada opredmećenim radom. »Da bi se rad opet odnosio prema svojim objektivnim uslovima kao svojoj svojini, mora doći drugi sistem na mesto sistema privatne razmene, koji, kao što smo videli, postavlja razmenu opredmećenog rada za radnu sposobnost i stoga prisvajanje živog rada bez razmene.« [27]

Svaki proizvodni odnos u kome čovjek prodaje svoju radnu snagu vlastitom opredmećenom radu jeste društveni odnos. Iza opredmećenog rada koji kupuje rad uvijek stoji drugi čovjek. Iza kapitala uvijek stoji kapitalista. Najamnina je nužna samom činjenicom razmene rada.

čovjek je tako sa kapitalom u situaciji da svoju slobodu koristi samo onda kada se prodaje, pa čak i onda kada kupuje. Radnik se troši čak i onda kada troši. Čitav njegov život jeste potrošnja koja stvara kapital.

PROLETARIJAT I SVOJINA

Kao svojina tuđe svojine radnik je, za sebe, moguć samo po toj svojini, kapitalu. Pripadajući mu sve više i više, radnik se sve više i više počinje osjećati svojim tek sa kapitalom. Stvarno, on sve više i više postaje od vlastitih ruku opredmećeni, ali i od sebe, tuđim rukama, kapitalom, otuđeni rad. Njegova egzistencija postaje osnov na kome se temelji egzistencija kapitala.

Za čovjeka, međutim, postoji samo egzistencija kapitala. Kao takav kapital se pojavljuje kao moguć i izvan najamne egzistencije čovjeka. Postajući opšti interes kapital vezuje za sebe svakog čovjeka[28] ne uviđajući da je on, kao radnik, uslov kapitala, radnik stupa u konkurenciju s kapitaljstom, a ne kapitalom. Kapital tako, dakle, proizvodi konkurenciju kao opšti društveni odnos iz koga se prije svega on reprodukuje i pri tome reprodukuje i sam društveni odnos kao kapitalistički. Proizvodeći, u odnosu konkurencije, eventualno novoga kapitalistu, a da pri tome čak ne mora niti da ruši staroga, on nužno proizvodi i novog najamnog radnika. U pojmu kapitala sadržan je dakle ne samo kapitalista nego i najamni radnik.[29]

Čak i kao klasa, osvajajući svojinu, sredstva za proizvodnju, proletarijat se ne negira kao klasa. Osvajajući, naime, političku vlast proletarijat nužno osvaja i vlast nad svojinom. Ali, iako je to praktički moguće u nekim socijalističkim zemljama, teorijski je to neizvodivo! Proletarijatu je naivno (ili, možda, ne!) kao njegov cilj postavljena vlast. Jer je vlast nužno vlast nad svojinom, dakle svojinom kao vlasništvom, privatnom svojinom, on prestaje biti proletarijat. Ali, to ukidanje proletarijata nije i njegovo pozitivno ukidanje kao klase. Naprotiv, on se kao vlasnik sada ponovo proizvodi kao klasa[30], ali bitno vanproleterska, i prema tome kao uslov svoje vlasti nad svojinom proizvodi novu klasu radnika. »Time što u ovom procesu opredmećeni rad ujedno postavljen kao nepredmetnost radnika, kao predmetnost jednog subjektiviteta oprečnog radniku, kao svojina jedne njemu tuđe volje, kapital je nužno u isti mah kapita lista i misao nekih socijalista da je nama potreban kapital, ali da nam nisu potrebni kapitalisti, potpuno je pogrešna.«[31]

Zato pomalo i neuvjerljivo zvuče riječi Kostasa Axelosa da »kapital — ekonomski, socijalni i istorijski pobjednik — mora sada biti integralno pobijeđen od pobjedničkih radnika.«[32] Nije li, naime, kapital i u najamnom radniku, proizvodeći ga kao svoje sredstvo, kao uslov samoga sebe, proizveo i samoga sebe — kapital — kao uslov radnika, njegova života, i tako, jer je totalno otuđio čovjeka, pretvarajući ga u radnika, od njegove ikakve drugačije, osim ekonomske, egzistencije, proizveo i u najamnom radniku jedino interes za samim sobom — kapitalom? Nije li?

Zaista, upitamo li se šta proizlazi iz teorijskog aksioma da je kapital konačni oblik privatne svojine, nećemo li odgovoriti da je to najamni radnik kao konačni oblik otuđenog čovjeka? I zar u toj konačnosti sada treba tražiti put za budućnost? Ovo pitanje nikako ne asocira na spekulaciju, nego naprotiv proizlazi iz realnog odnosa radničke klase prema kapitalu kakav je zabilježen svud gdje je proletarijat uspio da eksproprira tradicionalnu buržoaziju. Jer, kao što je konačni i totalni oblik privatne svojine kapital, tako je i konačni i totalni smisao kapitala u proizvođenju socijalno univerzalne potrebe za njim samim. Nije naime realno moguć samo »grubi komunizam«, nego je, kao njegova pojavna strana, moguć i u tom slučaju nuždan i profinjen ili suptilni kapitalizam. Kao nježna strana »grubog komunizma« moguć je samo takav oblik kapitalizma koji nije ništa drugo do privid o mogućnosti svih kao vlasnika, kapitalista. Iz zablude, opšteprihvaćenog privida, da svi možemo biti vlasnici, posjednici, kapitalisti, (i da se u tome iscrpljuje smisao komunizma), proizlazi jedino moguća realnost da svi budemo radnici. U tom slučaju, ukoliko bi se ukidanje svojine zaustavilo u njenom uop ćenju, komunizam ne bi bio ništa drugo do samo naredna epoha ekonomske formacije društva. Komunizam, međutim, počinje s onu stranu sebe kao ekonomskog društva, dakle s onu stranu, ukidanjem, uopćene svojine, čovjekovog socijalnog odnosa kao odnosa prema svojini; komunizam ukida svojinu, jer realizuje socijalni odnos ostvarujući čovjeka izvan odnosa prema svojini kao socijalnog odnosa. Predmetan čovjekov odnos postaje samo izvan materijalnog proizvodnog odnosa.[33]

Zato je pitanje o odnosu proletarijata prema svojini još uvi jek aktualno, ali je odgovor sada neizvjestan. Prije političkog ukidanja privatnog vlasništva taj je odgovor bio banalno poznat, ali je nakon političke revolucije, sudeći prije svega empirijski (po ponašanju bivšeg proletarijata) postao krajnje neizvjestan. To je na koncu konca moguće i teorijski objasniti. Naime, neizvjestan odnos proletarijata prema privatnoj svojini uopšte, dakle nakon njenog političkog ukidanja (dokle smo, uostalom, čak i mi u Jugoslaviji samo stigli, a da ne govorimo o ostalim proleterskim državama) proizlazi iz sasvim izvjesne sudbine proletarijata kao klase. Proletarijat (još jednom ponavljamo: to je empirijski bar dosadašnja istorijska činjenica) nije revolucionaran sam po sebi. A to je zato jer on, kao proletarijat, uopšte i nije sam po sebi nego po kapitalu. Njegov odnos, kao klase, prerna privatnom vlasništvu, kapitalu, određen je njegovim klasnim položajem, dakle kapitalom. Zato je njegov odnos prema svojine neizvjestan sve dotle dok je izvjestan odnos kapitala prema proletarijatu. Zbiljski revolucionaran proletarijat može biti samo po onome što on nije, a nije ono što jest kao klasa, kao proletarijat. Njegova revolucionarnost proizlazi iz onoga što on treba i može da bude[34], iz onoga što on jest — nikako. Njegova samonegacija uslov je univerzalnog, dakle revolucionarnog odnosa prema privatnoj svojini, njenog ukidanja uopšte.

Međutim, da li je samonegacija proletarijata data već uki kapitalista, privatnog vlasnika, »eksproprijacijom eksproprijatora« Kao što kapitalistova egzistencija nije data radnikom, nego njegovim radom, njegovim najamnim radom, tako ni egzistencija radnika, kao njegova najamna egzistencija, nije data kapitalistom nego kapitalom. Zato je ukidanje kapitaliste samo preduslov (a nikako i uslov) ukidanja najamnog radnika; negacija radnika zato nije data negacijom kapitaliste nego je bitno samo negacija, dakle djelo samoga radnika. Ukidajući klasu vlasnika kapitala proletarijat dolazi samo do raskršća: ukidanja kapitala kao samonegacije sebe samog kao klase ili prisvajanja kapitala kao vlastitog potvrđivanja kao proletarijata, kao klase. Zato je ukidanje proletarijata u biti akt njegove samokreacije: samonegacija se javlja kao akt samoostvarenja u ljudskom smislu. Upravo zato jer ukidanje kapitala nije nužnost nakon ukidanja njegova vlasnika, jer ukidanje- vlasnika kapitala nije neposredni uslov, nego je moguća njegova restauracija u modifikovanom obliku, revolucionarna uloga proletarijata se nastavlja i nakon političke revolucije. U stvari, revolucija istinski i počinje za proletarijat tek njegovim stvarnim ukidanjem već prisvojenog kapitala. Svoju stvarnu revolucionarnost proletarijat dokazuje upravo na tom raskršću, raskršću koje vodi u budućnost i prošlost. Ukoliko izabere put ukidanja, a ne osvajanja kapitala, proletarijat će biti moguć u svojoj negaciji. Tek tada, nakon političke revolucije, proletarijat može postati subjekt revolucije. Ili, zaustaviti istoriju.

  1. ↑ Dr Andrija Gams, Oblici svojine, SANU, Beograd 1965., str. 1.
  2. ↑ Karl Marks, Epohe ekonomske formacije društva, Kultura, Beograd 1960., str. 32.
  3. ↑ Marx je pisao da se »plemenska zajednica, prirodna zajednica pojavljuje ne kao rezultat već kao preduslov zajedničkog prisvajanja (povremenog) i korišćenja zemlje.« Ibid., str. 7.
  4. ↑ Ibid., str. 35.
  5. ↑ Ibid., str. 34.
  6. ↑ »Ropstvo je bilo pronađeno ...«, pisao je Engels u »Anti-Dühringu«, a Morgan je za ropstvo rekao da nije odumrlo zbog toga što se otkrilo dostojanstvo čovjeka, nego zato što je bilo pronađeno da je slobodan čovjek bolja »mašina koja pravi imetak« nego rob. (L. H. Morgan, Ancient Society, New York 1877. Prema L. Vajt, Nauka o kulturi, Kultura, Beograd 1970., str. 125.)

    Mogli bismo dodati da su svi klasni oblici društva pronalasci. Ti novi oblici odnosa među ljudima ne zaustavljaju se samo na upotrebi drugih ljudi jednoga tipa, nego pronalaze, proizvode nove načine te upotrebe. Klasni odnosi su postvareni jer su sami ljudi postali stvari.
  7. ↑ »Tek ukidanjem tog posredovanja — koje je, medutim, nužna pretpostavka — nastaje pozitivni humanizam koji pozitivno počinje od sebe.« K. Marx, Ekonomsko-filozofski rukopisi, Rani radovi, Naprijed, Zagreb 1967., str. 330.
  8. ↑ K. Marks, Epohe ..., str. 34.
  9. ↑ K. Marx, E.-f. rukopisi, str. 260.
  10. ↑ K. Marks, Epohe ..., str. 47.
  11. ↑ K. Marx, E.-f. rukopisi, str. 267.
  12. ↑ Ibid., str. 261. Isto ovo Marx izražava i slijedećim riječima: »Radnik proizvodi kapital, kapital proizvodi radnika, on dakle proizvodi samoga sebe, a proizvod cjelokupnog kretanja jest čovjek kao radnik, kao roba.« Ibid., str. 259.
  13. ↑ »U tom dvostrukom smislu on (pojam »privatan«, Dž. S.) istovremeno izražava onaj istorijski proces u preobražaju prvobitnih zajednica u klasne tvorevine koji omogućava manjini ljudi da lično prisvajaju društvena dobra, lišavajući većinu ljudi gospodarenja nad prirodnim uslovima proizvodnje.« Ljubomir Tadić, Smisao društvene svojine u svetlu njenih istorijskih pretpostavki, SANU, Beograd 1965., str. 8.
  14. ↑ K. Marx, E.-f. rukopisi, str. 273-275.
  15. ↑ Ibid., str. 273.
  16. ↑ »Za razliku od grčkog, antičko rimsko društvo bi se uslovno moglo nazvati buržoaskim društvom Starog vijeka. Uslovno zbog toga što je ono, s jedne strane, razvilo sve osnovne pojmove građanskog (stvarnog, obligacionog, nasljednog i porodičnog) prava u doba, kada, s druge strane, robna privreda i zelenaški odnosno trgovački kapital još predstavljaju sporadične oblike privredivanja.« Lj. Tadić, Smisao ..., str. 9.
  17. ↑ Ljubomir Tadić, Privatno-svojinske granice čovekove slobode, Filosofija br. 1/71. str. 18.
  18. ↑ Miladin Životić, Diskusija na skupu »Liberalizam i socijalizam«, Filosofija br. 1/71. str. 41.
  19. ↑ K. Marks, Epohe... , str. 45.
  20. ↑ Marx je pisao: »Ako je slobodan rad i razmena tog slobodnog rada za novac, da bi novac reprodukovao i oplodio, da bi od novca bio potrošen kao upotrebna vrednost ne za užitak nego kao upotrebna vrednost za novac, preduslov najamnog rada i jedan od istorijskih uslova kapitala, onda je odvajanje slobodnog rada od objektivnih uslova njegovog ostvarenja — od sredstava za rad i materijala rada — drugi preduslov.« Ibid., str. 3.
  21. ↑ Ibid, str. 41.
  22. ↑ Ibid., str. 41-43.
  23. ↑ Ibid., str. 57.
  24. ↑ Ibid., str. 43.
  25. ↑ Ibid., str. 57.
  26. ↑ Čovjek postaje objekt kapitalističkog investiranja. Njegova radna snaga, ma kako visoko kvalifikovana, proizvedena kapitalom, može samo da i dalje služi kapitalu. Instruktivno je pogledati T. W. Schultz, Investment in Human Capital, u »The American Economic Review«, No 1/1961.
  27. ↑ K. Marks, Epohe..., str. 62.
  28. ↑ U tom smislu Zoran Vidaković piše: »U marksističkoj literaturi zapaženo je da se težište kapitalističke reprodukcije (kontinuirane proizvodnje odnosa proizvodnje kapitala i najamnog rada) pomera od institucionalizovanih svojinskih odnosa ka sudelovanju celokupnog društvenog sistema u reprodukciji kapitalističke strukture proizvodnih snaga.« Iz predgovora knjizi Radovana Rihte i saradnika, Civilizacija na raskršću, Komunist, Beograd 1972., str. XXXVI. </li> <li id="_note-28">↑ »U pojmu kapitala je postavljeno da objektivni uslovi rada — a ovi su njegov vlastiti proizvod — u odnosu prema radu poprimaju lični karakter ili, što je isto, da su oni postavljeni kao svojina jedne <B>ličnosti tuđe radniku. U pojmu kapitala kapitalista je sadržan.« K. Marks, Epohe ..., str. 66.

  29. ↑ Bar u našoj filosofsko-naučnoj terminologiji ta klasa se označava kao »srednja klasa«.
  30. ↑ K. Marx, Ibid., str. 66.
  31. ↑ Kostas Axelos, Marx penseur de la technique, Les éditions de Minuit, Paris, 1969., p. 72.
  32. ↑ Podsjećamo na glasovito mjesto iz Kapitala, tom III, Kultura, Beograd 1964., str. 367.
  33. ↑ Samo ćemo podsjetiti na riječi Milana Kangrge: »Revolucija se dakle ne zaustavlja i ne iscrpljuje u socijalnoj sferi, budući da ona — djelujući i zbivajući se u samim temeljima čovjekova povjjesnog svijeta — omogućuje i oblikuje i samu tu socijalnu sferu koja i jest uvijek proizvod i rezultat određenog revolucionarnog čina.« Smisao povijesnoga, Razlog, Zagreb 1970., str. 120. Upravo zato jer je i sam proletarijat samo dio postojeće socijalne strukture, njegova revolucionarnost ne može poticati samo iz njegova socijalnog položaja. U protivnom, i njegov revolucionarni čin služio bi samo održavanju postojećeg stanja socijalne strukture.
Dobavljeno iz "http://praxis.anarhija.org/index.php/Praxis:Praxis_1973_1-2:Vlasni%C5%A1tvo_i_nesloboda_-_D%C5%BEemal_Sokolovi%C4%87"